دادههای رسمی نشان میدهد نزدیک به ۶۰ درصد صندلیهای دانشگاههای دولتی در اختیار سه دهک بالای درآمدی است، در حالی که سهم سه دهک پایین به ۵.۶ درصد محدود شده است. این آمار تلخ در حالی منتشر میشود که کارشناسان معتقدند ریشه نابرابری آموزشی، بسیار پیش از کنکور و از سالهای مدرسه شکل میگیرد.
به گزارش فرهنگیان پرس، بررسی دادههای پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان نشان میدهد که سهم دهکهای پایین اقتصادی در دانشگاههای دولتی به شدت ناچیز است؛ بهطوری که سه دهک پایین درآمدی تنها ۵.۶ درصد از دانشجویان دانشگاههای دولتی را تشکیل میدهند. در مقابل، سه دهک بالای درآمدی (۸ تا ۱۰) سهمی نزدیک به ۵۹ درصد از صندلیهای دانشگاههای دولتی را در اختیار دارند. این شکاف طبقاتی در آموزش عالی، نشاندهنده آن است که دانشگاههای دولتی و رایگان که روزگاری مهمترین مسیر تحرک اجتماعی برای اقشار کمدرآمد محسوب میشدند، اکنون با شکافی جدی میان طبقات اقتصادی مواجه هستند.
علیاصغر سعیدی، جامعهشناس اقتصادی، در گفتوگو با خبرآنلاین تأکید کرده است که نمیتوان نابرابری آموزشی را فقط به کنکور نسبت داد؛ عواملی مانند کیفیت مدرسه، دسترسی به منابع آموزشی، آموزش خصوصی، وضعیت اقتصادی و سرمایه فرهنگی خانوادهها در این روند نقش دارند. به گفته او، فقر میتواند بسیار پیش از رسیدن دانشآموز به مرحله کنکور، فرصتهای آموزشی او را محدود کند.
فقر آموزشی؛ از تغذیه تا کلاس کنکور
مخاطبان خبرآنلاین نیز در واکنش به این آمار، تصویری گستردهتر از نابرابری آموزشی ترسیم کردهاند. یکی از مخاطبان با اشاره به هزینههای سنگین ثبتنام مدارس، مدعی شده که در مواردی از خانوادهها مبالغ سنگینی به عنوان کمک به مدرسه مطالبه میشود که خود میتواند دانشآموزان را از ادامه مسیر آموزشی دلسرد کند. مخاطب دیگری با نام «ایران» ریشه مشکل را در گسترش بازار آموزش کنکور میداند و معتقد است تا زمانی که مؤسسات و کلاسهای کنکور قدرت زیادی داشته باشند، وضعیت نابرابری ادامه خواهد داشت.
آمارها این ادعا را تأیید میکند. بر اساس برخی گزارشها، گردش مالی مؤسسات کنکوری در ایران به ۴۵ هزار میلیارد تومان رسیده است و هزینه کلاسهای خصوصی کنکور در سال ۱۴۰۴ بین ۵ تا ۳۶ میلیون تومان برای هر درس متغیر است. رقمی که برای بسیاری از خانوادههای کمدرآمد، غیرقابل تصور است.
«الهام»، یکی دیگر از مخاطبان، از زاویهای عمیقتر به موضوع نگاه کرده و نوشته است که مسئله فقط آموزش نیست؛ خانواده فقیر ممکن است با مشکلات تغذیهای نیز مواجه باشد و کودکی که به اندازه کافی غذا نمیخورد، چگونه میتواند بهخوبی درس بخواند؟
شکاف در رتبههای برتر کنکور
نتایج کنکور ۱۴۰۴ نیز زنگ خطر را برای نظام آموزشی ایران به صدا درآورده است. مرتضی نظری، دکترای فلسفه آموزش و پرورش، میگوید که بیش از ۷۵ درصد رتبههای برتر کنکور از مدارس سمپاد، غیرانتفاعی و نمونهدولتی هستند، در حالی که مدارس دولتی سهمی نزدیک به صفر داشتهاند. به گفته وی، نظام آموزشی ایران به جای پرورش همزیستی، نابرابری تولید میکند و موفقیت در کنکور به وضعیت اقتصادی دانشآموزان وابسته شده است.
نظری هشدار داده است که اگر این روند ادامه یابد، در یک دهه آینده، دانشآموزان محروم هیچ سهمی در رتبههای برتر کنکور یا موفقیتهای اجتماعی نخواهند داشت.
تفاوت فاحش استانها در دسترسی به آموزش
براساس گزارش وزارت رفاه، در استانهایی مانند سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و لرستان، بیش از ۱۰ درصد دانشجویان از خانوادههای کمدرآمد (سه دهک پایین) هستند؛ رقمی که بیش از دو برابر میانگین کشوری است. در مقابل، در استانهای برخوردار چون تهران، اصفهان و بوشهر، سه دهک پایین سهمی کمتر از ۳ درصد دارند. این شکاف نهتنها بازتاب تفاوتهای درآمدی و ساختار اقتصادی مناطق است، بلکه پیامدهای ملموسی بر تحرک اجتماعی دارد.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
دولت چهاردهم از سال ۱۴۰۴ طرح «نهضت توسعه عدالت آموزشی» را با وعده ساخت هزاران فضای آموزشی جدید کلید زده است. با این حال، پرسش اساسی این است که آیا صرفاً ساخت مدرسه، میتواند گرهگشای این بحران عمیق باشد؟ وزیر آموزش و پرورش اذعان کرده است که در بعد نخست نهضت عدالت آموزشی یعنی مدرسهسازی، ۸ هزار پروژه تعریف شده، اما عدالت آموزشی تنها به مدرسهسازی خلاصه نمیشود. نابرابری آموزشی ریشه در ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور دارد و تا زمانی که شکاف طبقاتی در جامعه وجود دارد، آموزش عالی نیز بازتولیدکننده همان نابرابریها خواهد بود. آمارهایی مانند سهم ۵.۶ درصدی دهکهای پایین از دانشگاههای دولتی، زنگ خطری است که نشان میدهد مسیر تحرک اجتماعی در ایران به بنبست رسیده است. اگر قرار است دانشگاه همچنان موتور تحرک اجتماعی باشد، بازنگری در توزیع امکانات، توسعه ظرفیت دانشگاهی در مناطق محروم و حمایت مالی هدفمند از دانشجویان کمدرآمد، ضرورتی انکارناپذیر است. در غیر این صورت، شکاف موجود نهتنها ادامه خواهد یافت، بلکه نسلهای آینده را نیز در خود خواهد بلعید.
