نتایج یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل جدید نشان می‌دهد افراد مبتلا به اختلال کم‌توجهی/بیش‌فعالی (ADHD) در مقایسه با افراد بدون این اختلال، با احتمال بیشتری علائم گوارشی را تجربه می‌کنند. بررسی ۲۳ مطالعه با مشارکت بیش از ۱.۹ میلیون نفر، افزایش ۴۸ درصدی احتمال علائم گوارشی را نشان داده و ارتباط با یبوست، سندرم روده تحریک‌پذیر و از دست دادن کنترل دفع حتی پررنگ‌تر بوده است. پژوهشگران تأکید دارند که هنوز نمی‌توان این ارتباط را رابطه علت و معلولی دانست.
به گزارش فرهنگیان پرس، یافته‌های یک پژوهش جدید در حوزه اختلال کم‌توجهی/بیش‌فعالی نشان می‌دهد مشکلات گوارشی ممکن است در کنار علائم اصلی این اختلال، سهم قابل‌توجهی در کیفیت زندگی افراد مبتلا داشته باشند. این مطالعه که توسط پژوهشگران دانشکده پزشکی دانشگاه وارویک انجام شده، داده‌های ۲۳ مطالعه پیشین را بررسی کرده و در مجموع بیش از ۱.۹ میلیون نفر را دربر گرفته است. نتایج این مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سپتامبر ۲۰۲۶ در «Journal of Attention Disorders» منتشر شده است.
بر اساس نتایج، تشخیص ADHD با افزایش ۴۸ درصدی احتمال بروز علائم گوارشی همراه بوده است. این رقم مربوط به مجموعه علائم بررسی‌شده است و به معنای آن نیست که تقریباً نیمی از افراد مبتلا به ADHD حتماً دچار بیماری گوارشی می‌شوند؛ بلکه نشان‌دهنده افزایش شانس بروز علائم در گروه مبتلا در مقایسه با گروه بدون ADHD است. پژوهشگران همچنین تأکید کرده‌اند که تمرکز این مطالعه بر علائم گوارشی عملکردی بوده و بیماری‌های آلی مشخص گوارشی از معیارهای مطالعه کنار گذاشته شده‌اند.
یبوست و سندرم روده تحریک‌پذیر در کانون توجه
در میان مشکلات بررسی‌شده، ارتباط ADHD با یبوست و سندرم روده تحریک‌پذیر برجسته‌تر بود. احتمال بروز یبوست در افراد مبتلا به ADHD تقریباً دو برابر افراد بدون این اختلال گزارش شد و برای سندرم روده تحریک‌پذیر نیز افزایش ۵۸ درصدی احتمال مشاهده شد. در مورد «انکوپرزیس» یا از دست دادن کنترل دفع مدفوع، این ارتباط بیش از چهار برابر گزارش شده است. این ارقام بر اساس نسبت شانس در فراتحلیل به دست آمده‌اند و نباید بدون توجه به ویژگی‌های مطالعات اولیه به‌عنوان خطر قطعی برای هر فرد تفسیر شوند.
سارا بلیک، پژوهشگر اصلی مطالعه و دانشجوی پزشکی در دانشکده پزشکی دانشگاه وارویک، با اشاره به نتایج پژوهش گفته است تقریباً همه علائم گوارشی بررسی‌شده، از یبوست و سندرم روده تحریک‌پذیر گرفته تا سوءهاضمه، با ADHD ارتباط نشان داده‌اند. از نگاه پژوهشگران، اهمیت این موضوع در آن است که مشکلات گوارشی ممکن است در جریان درمان اختلال بیش‌فعالی کمتر مورد توجه قرار گیرند؛ در حالی که علائم مداوم گوارشی می‌توانند بر فعالیت‌های روزمره، تغذیه، خواب، حضور در مدرسه یا محل کار و کیفیت زندگی فرد اثر بگذارند.
البته پژوهش حاضر نمی‌تواند مشخص کند که ADHD مستقیماً باعث مشکلات گوارشی می‌شود. ساران شانتی‌کومار، پژوهشگر ارشد و دانشیار بالینی دانشکده پزشکی وارویک، نیز تأکید کرده است که هنوز مشخص نیست عامل اصلی این ارتباط چیست. بنابراین یافته‌ها باید به‌عنوان یک ارتباط آماری قابل توجه در نظر گرفته شوند، نه اثبات رابطه علت و معلولی.
رابطه مغز و روده؛ فرضیه‌ای که همچنان در حال بررسی است
پژوهشگران چند توضیح احتمالی برای این ارتباط مطرح کرده‌اند. یکی از این عوامل می‌تواند ویژگی‌های رفتاری مرتبط با ADHD باشد. تکانشگری، بی‌نظمی در برنامه غذایی، حذف وعده‌های غذایی یا انتخاب‌های غذایی نامنظم ممکن است در برخی افراد بر عملکرد دستگاه گوارش اثر بگذارد. از سوی دیگر، برخی داروهای مورد استفاده برای درمان ADHD نیز می‌توانند عوارض گوارشی ایجاد کنند؛ بنابراین هنگام بررسی علائم، باید اثر احتمالی داروها نیز از سایر عوامل تفکیک شود.
عامل دیگری که در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، محور «روده ـ مغز» و نقش میکروبیوم روده است. یک مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که ۱۴ مطالعه و مجموعاً ۱۳۱۹ شرکت‌کننده را بررسی کرده بود، نشان داد شواهدی درباره تفاوت ترکیب میکروبیوم روده در افراد مبتلا به ADHD وجود دارد، اما نتایج درباره تنوع میکروبی یکدست نیست. نویسندگان این مرور تأکید کرده‌اند که تفاوت روش‌های پژوهش، عوامل مداخله‌گر و محدودیت داده‌های موجود، مانع از نتیجه‌گیری قطعی درباره نقش میکروبیوم در ایجاد ADHD می‌شود.
این موضوع در پژوهش‌های سال ۲۰۲۶ نیز ادامه پیدا کرده است. یک مرور نظام‌مند دیگر درباره میکروبیوم روده و ADHD گزارش کرده که در بسیاری از مطالعات، تفاوت‌هایی در ترکیب میکروبی روده مشاهده شده، اما یافته‌ها همچنان متناقض‌اند و برای مشخص شدن اینکه این تغییرات علت، پیامد یا همراه ADHD هستند، به مطالعات طولی و دقیق‌تر نیاز است.
از سوی دیگر، یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نیز ارتباط ADHD با برخی اختلالات روده‌ای را بررسی کرده بود. این پژوهش با بررسی ۱۱ مطالعه و بیش از ۳.۸ میلیون فرد، ارتباط معناداری میان ADHD و سندرم روده تحریک‌پذیر پیدا کرد؛ با این حال، میزان ناهمگونی میان مطالعات و محدودیت‌های موجود باعث شد پژوهشگران بر ضرورت تحقیقات بیشتر تأکید کنند.
لزوم توجه همزمان به علائم رفتاری و جسمی
اهمیت یافته جدید برای نظام سلامت در این است که درمان ADHD نباید الزاماً به کنترل علائم رفتاری و شناختی محدود شود. اگر فرد مبتلا همزمان از یبوست، درد شکمی، نفخ، اسهال، سوءهاضمه یا تغییرات مداوم در عملکرد روده شکایت دارد، این علائم می‌توانند نیازمند بررسی جداگانه باشند. پژوهشگران توصیه کرده‌اند متخصصانی که از افراد مبتلا به ADHD مراقبت می‌کنند، درباره علائم گوارشی نیز سؤال کنند؛ به‌ویژه زمانی که این مشکلات بر کیفیت زندگی اثر گذاشته‌اند. در موارد پیچیده یا شدید نیز مشورت با متخصص گوارش یا متخصص تغذیه می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
در عین حال، این یافته به معنای آن نیست که هر فرد مبتلا به ADHD الزاماً مشکل گوارشی دارد یا هر علامت گوارشی را می‌توان به ADHD نسبت داد. علائمی مانند یبوست، درد شکم یا سوءهاضمه علل متعدد دارند و تشخیص علت آنها نیازمند ارزیابی بالینی است. همچنین تغییر خودسرانه داروهای ADHD با هدف کاهش علائم گوارشی می‌تواند تصمیم مناسبی نباشد و هرگونه تغییر در درمان باید با نظر پزشک انجام شود.
در حوزه آموزش نیز توجه به این موضوع می‌تواند اهمیت داشته باشد. کودکان و نوجوانان مبتلا به ADHD ممکن است همزمان با دشواری‌های تمرکز و تنظیم رفتار، علائم جسمی آزاردهنده‌ای داشته باشند. در چنین شرایطی، بی‌توجهی به مشکلات جسمی می‌تواند تجربه تحصیل و زندگی روزمره را دشوارتر کند. با این حال، مدرسه جای تشخیص پزشکی نیست و نقش خانواده و کادر آموزشی می‌تواند بیشتر در شناسایی نشانه‌های مداوم، اطلاع‌رسانی به خانواده و فراهم کردن حمایت مناسب تعریف شود.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
مطالعه جدید دانشگاه وارویک یک پیام مهم برای نگاه جامع‌تر به ADHD دارد: اختلالات عصبی ـ رشدی را نمی‌توان همیشه جدا از وضعیت جسمی فرد بررسی کرد. ارتباط مشاهده‌شده میان ADHD و علائم گوارشی، همراه با پژوهش‌های اخیر درباره محور روده ـ مغز، مسیر تازه‌ای برای تحقیقات آینده ایجاد کرده است؛ اما شواهد موجود هنوز برای اثبات اینکه تغییرات روده‌ای یا میکروبیوم عامل ایجاد ADHD هستند کافی نیستند. از این رو، تمرکز علمی فعلی بیشتر بر شناخت سازوکارهای احتمالی و تفکیک نقش عوامل رفتاری، دارویی و زیستی قرار دارد.
در عمل، مهم‌ترین نکته برای خانواده‌ها و متخصصان، نادیده نگرفتن علائم جسمی در کنار نشانه‌های رفتاری است. اگر فرد مبتلا به ADHD با مشکلات گوارشی مداوم یا شدید روبه‌رو باشد، بررسی پزشکی می‌تواند به شناسایی علت واقعی کمک کند و مانع از آن شود که همه علائم صرفاً به ADHD نسبت داده شوند. همزمان، ادامه پژوهش‌های طولی و چندرشته‌ای می‌تواند مشخص کند که ارتباط میان مغز و روده در ADHD دقیقاً چگونه شکل می‌گیرد و آیا در آینده می‌توان از این مسیر برای بهبود مراقبت از مبتلایان استفاده کرد یا خیر.
