معاون دبیرکل شورای عالی آموزش و پرورش با تشریح ضوابط استفاده از تلفن همراه در مدارس اعلام کرد که استفاده آموزشی از تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس، با تأیید شورای مدرسه امکان‌پذیر است. بر اساس ماده ۱۲۰ آیین‌نامه اجرایی مدارس، استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و فضای مجازی باید در چارچوب قوانین و بخشنامه‌های آموزش و پرورش باشد؛ بنابراین، ورود تلفن همراه به کلاس به معنای مجاز بودن استفاده آزادانه و بدون محدودیت از آن نیست.
به گزارش فرهنگیان پرس، موضوع استفاده از تلفن همراه در مدارس ایران همچنان یکی از مسائل مورد توجه خانواده‌ها، معلمان و مدیران مدارس است؛ مسئله‌ای که از یک طرف با نیاز برخی دانش‌آموزان به برقراری ارتباط با خانواده و از طرف دیگر با ضرورت حفظ تمرکز در کلاس و مدیریت فرایند یادگیری ارتباط دارد. توضیحات موسی‌الرضا کفاش، معاون دبیرکل شورای عالی آموزش و پرورش، درباره ماده ۱۲۰ آیین‌نامه اجرایی مدارس، بار دیگر تفاوت میان استفاده آموزشی از فناوری و استفاده شخصی و بدون ضابطه از تلفن همراه را برجسته کرده است.
بر اساس اظهارات کفاش، استفاده آموزشی از تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس، با هدف تکمیل و تقویت فرایند آموزش و یادگیری، در صورت تأیید شورای مدرسه مجاز است. این موضوع به معنای آزادی نامحدود دانش‌آموزان برای استفاده از تلفن همراه در تمام ساعات حضور در مدرسه نیست؛ بلکه چارچوبی برای بهره‌گیری هدفمند از فناوری در محیط آموزشی به شمار می‌رود.
ماده ۱۲۰ آیین‌نامه مدارس چه می‌گوید؟
ماده ۱۲۰ آیین‌نامه اجرایی مدارس، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، ابزارهای فناوری اطلاعات و فضای مجازی را در چارچوب قوانین و مقررات جاری کشور و بخشنامه‌های وزارت آموزش و پرورش مجاز می‌داند. تبصره نخست این ماده نیز استفاده آموزشی از تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس را برای تکمیل و تقویت فرایند آموزش و یادگیری، مشروط به تأیید شورای مدرسه، مجاز اعلام می‌کند. در تبصره دوم، بر استفاده نکردن معلمان از تلفن همراه در کلاس درس، به دلیل نقش الگویی آنان در ترویج رفتارهای سالم، تأکید شده است.
بنابراین، در تفسیر این ماده باید میان اصل استفاده از فناوری‌های آموزشی و استفاده روزمره و شخصی از تلفن همراه تفاوت قائل شد. مجاز بودن فناوری در چارچوب مقررات آموزشی، به‌خودی‌خود به معنای مجاز بودن هر نوع استفاده از گوشی در کلاس نیست. هدف اصلی، استفاده از ابزارهای دیجیتال در مواردی است که به آموزش کمک می‌کنند و با مقررات مدرسه تعارض ندارند.
نقش شورای مدرسه در تصمیم‌گیری
مطابق توضیحات کفاش، تصمیم‌گیری درباره استفاده آموزشی از تلفن همراه به ارکان مدرسه و شورای آن وابسته است. این اختیار به مدارس امکان می‌دهد با توجه به شرایط آموزشی، امکانات موجود، سن دانش‌آموزان و نیازهای درسی، درباره چگونگی استفاده از ابزارهای الکترونیکی تصمیم بگیرند.
برای مثال، ممکن است در یک فعالیت آموزشی، دسترسی به منابع دیجیتال یا استفاده از برنامه‌ای مشخص برای تکمیل درس ضروری باشد. در چنین شرایطی، استفاده از ابزار الکترونیکی باید در چارچوب هدف آموزشی تعریف شود و با هماهنگی عوامل مسئول مدرسه صورت گیرد. در مقابل، استفاده از گوشی برای سرگرمی، پیام‌رسانی شخصی یا فعالیت‌هایی که تمرکز دانش‌آموزان را از درس منحرف می‌کند، از جنس استفاده آموزشی مورد اشاره در آیین‌نامه نیست.
در این میان، تدوین مقررات روشن در سطح مدرسه اهمیت زیادی دارد. اگر دانش‌آموزان، معلمان و خانواده‌ها از ابتدا بدانند گوشی چه زمانی، با چه مجوزی و برای چه هدفی قابل استفاده است، احتمال بروز اختلاف و برخوردهای سلیقه‌ای کاهش می‌یابد. همچنین لازم است نحوه نگهداری گوشی‌ها و مسئولیت تحویل و دریافت آن‌ها به‌روشنی مشخص باشد.
نگرانی خانواده‌ها و راهکار نگهداری گوشی‌ها
یکی از دلایل همراه داشتن تلفن همراه از سوی دانش‌آموزان، نگرانی خانواده‌ها درباره مسیر رفت‌وآمد و امکان برقراری ارتباط در شرایط ضروری است. کفاش نیز با اشاره به این دغدغه گفته است برخی مدارس برای مدیریت این وضعیت، محلی مشخص در نظر گرفته‌اند تا دانش‌آموزان هنگام ورود، تلفن همراه خود را در آنجا قرار دهند و هنگام خروج تحویل بگیرند.
این روش می‌تواند میان نیاز خانواده‌ها به ارتباط با فرزندان و ضرورت محدود کردن استفاده از گوشی در طول ساعات آموزشی تعادل ایجاد کند؛ البته اجرای آن به نظم اجرایی، تعیین مسئولیت‌ها و رعایت اصول نگهداری از وسایل شخصی دانش‌آموزان نیاز دارد. مدرسه باید از ابتدا مشخص کند گوشی‌ها چگونه تحویل گرفته می‌شوند، چه کسی مسئول نگهداری آن‌هاست و در صورت بروز وضعیت اضطراری، دانش‌آموز و خانواده از چه راهی با یک دیگر ارتباط برقرار می‌کنند.
نکته مهم این است که نگرانی خانواده‌ها درباره امنیت مسیر مدرسه، لزوماً به معنای ضرورت استفاده مستمر از تلفن همراه در کلاس نیست. می‌توان با ایجاد مسیر ارتباطی مشخص میان مدرسه و والدین، بخشی از این نگرانی را کاهش داد؛ بدون آنکه تمرکز دانش‌آموزان در جریان تدریس مختل شود.
تجربه کشورهای دیگر؛ از محدودیت تا استثنای آموزشی
مقررات استفاده از تلفن همراه در مدارس در کشورهای مختلف یکسان نیست و هر نظام آموزشی با توجه به قوانین و سیاست‌های خود، شیوه‌ای متفاوت را انتخاب کرده است. با این حال، در برخی کشورها رویکرد محدودسازی استفاده غیرآموزشی از گوشی در کلاس، همراه با در نظر گرفتن استثناهای مشخص، مورد توجه قرار گرفته است.
برای نمونه، دولت هلند اعلام کرده است که از سال ۲۰۲۴ استفاده از تلفن همراه، تبلت و ساعت هوشمند در کلاس‌های مدارس متوسطه مجاز نیست و این سیاست از سال تحصیلی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ به مدارس ابتدایی و آموزش ویژه نیز گسترش یافته است. در این سیاست، استفاده از گوشی در موارد ضروری برای محتوای درس یا نیازهای پزشکی استثنا شده است. ارزیابی منتشرشده در ژوئیه ۲۰۲۵ نیز نشان می‌دهد بسیاری از مدارس از اجرای این توافق رضایت داشته‌اند و از افزایش آرامش کلاس و کاهش حواس‌پرتی دانش‌آموزان خبر داده‌اند.
در انگلستان نیز راهنمای رسمی وزارت آموزش، از اول سپتامبر ۲۰۲۶ برای مدارس مشمول، بر اجرای سیاست منع استفاده از تلفن همراه در طول روز مدرسه تأکید می‌کند؛ سیاستی که علاوه بر زمان تدریس، فاصله میان کلاس‌ها و زمان استراحت را نیز در بر می‌گیرد.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که بحث اصلی در بسیاری از نظام‌های آموزشی صرفاً ورود یا عدم ورود گوشی به ساختمان مدرسه نیست؛ بلکه نحوه استفاده، زمان مجاز، استثناهای ضروری و چگونگی اجرای مقررات اهمیت دارد. البته سیاست‌های کشورهای دیگر را نمی‌توان بدون توجه به تفاوت‌های قانونی، فرهنگی و اجرایی، مستقیماً به مدارس ایران تعمیم داد.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
ضوابط اعلام‌شده درباره استفاده آموزشی از تلفن همراه، ضرورت تدوین سیاستی روشن و قابل اجرا را در مدارس یادآوری می‌کند. از یک سو، نادیده گرفتن ظرفیت فناوری‌های دیجیتال می‌تواند فرصت استفاده هدفمند از منابع آموزشی را محدود کند؛ از سوی دیگر، استفاده بدون برنامه و نظارت از گوشی ممکن است تمرکز دانش‌آموزان را مختل کند و مدیریت کلاس را دشوار سازد. بنابراین، مسئله اصلی نه پذیرش بی‌قیدوشرط تلفن همراه است و نه کنار گذاشتن کامل فناوری از آموزش، بلکه تعیین مرزهای روشن و قابل ارزیابی برای استفاده از آن است.
در این مسیر، آموزش سواد دیجیتال به دانش‌آموزان، اطلاع‌رسانی دقیق به خانواده‌ها، تدوین مقررات شفاف در هر مدرسه و نظارت بر اجرای یکسان ضوابط می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند. همچنین لازم است میان استفاده آموزشی، نیازهای پزشکی و شرایط اضطراری از یک طرف و استفاده شخصی و مختل‌کننده کلاس از طرف دیگر تفاوت گذاشته شود.
نکته مهم دیگر، جلوگیری از برداشت نادرست از ماده ۱۲۰ آیین‌نامه اجرایی مدارس است. این ماده استفاده آموزشی از تجهیزات الکترونیکی را با تأیید شورای مدرسه مجاز می‌داند، اما مجوزی عمومی برای استفاده آزادانه از تلفن همراه در کلاس صادر نمی‌کند. در نتیجه، مدارس باید ضمن توجه به نیازهای واقعی دانش‌آموزان و خانواده‌ها، مقرراتی روشن، متناسب با شرایط خود و منطبق با دستورالعمل‌های آموزش و پرورش داشته باشند تا هم فرصت‌های آموزشی فناوری حفظ شود و هم آرامش و کیفیت یادگیری در کلاس آسیب نبیند.
