به گزارش فرهنگیان پرس، آیین افتتاحیه هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ایران امروز شنبه دوم آبان‌ماه ۱۴۰۵ با همکاری جهاد دانشگاهی، مرکز ملی فضای مجازی و انجمن سواد رسانه‌ای ایران در سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی برگزار شد؛ نشستی که در آن، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور از ضرورت گذار از سواد رسانه‌ای متداول به سوادهای تازه‌ای چون سواد شناختی، سواد الگوریتمی و سواد هوش مصنوعی سخن گفت و اذعان کرد که کشور در بخشی از این مسیر هنوز کار جدی انجام نداده است.
براساس گزارش خبرگزاری مهر، میثم غلامی، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور، با اشاره به تغییرات فضای رسانه‌ای و گسترش نقش هوش مصنوعی و الگوریتم‌ها در زندگی روزمره گفت: «با توجه به تلاش‌هایی که تاکنون در حوزه سواد رسانه‌ای انجام شده است، به نظر می‌رسد اکنون در دوره‌ای قرار داریم که باید از سواد رسانه‌ای به سمت سوادهای دیگری حرکت کنیم که اهمیت فزاینده‌ای یافته‌اند.» او توضیح داد که بخشی از چالش‌های امروز جامعه به نحوه دریافت و ارزیابی اطلاعات، سازوکارهای انتخاب و توزیع محتوا و تأثیر فناوری‌های جدید بر باورهای افراد مربوط می‌شود.
سه سطح چالش؛ از شناخت تا کنشگری
غلامی مشکلات موجود را در سه سطح دسته‌بندی کرد و درباره نخستین سطح گفت: «نخستین سطح، حوزه شناخت و سواد شناختی است که به نظر من در این زمینه با چالش‌های زیادی روبه‌رو هستیم. برای مثال، اینکه افراد چگونه اطلاعات را دریافت و ارزیابی می‌کنند، موضوعی پیچیده است.» وی افزود: «اگرچه این مسئله در چارچوب مباحث سواد رسانه‌ای نیز مطرح می‌شود، اما بُعد شناختی آن نیازمند توجه مستقل و بیشتری است. در ایران، تاکنون کار چندانی در این زمینه انجام نداده‌ایم.»
رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور با اشاره به تجربه دیگر کشورها، از آلمان به‌عنوان نمونه‌ای یاد کرد که بخش قابل‌توجهی از مباحث آن به موضوعات شناختی اختصاص دارد و گفت: «به نظر من، لازم است این موضوع در دوره‌های آموزشی سواد رسانه‌ای نیز مورد توجه قرار گیرد.»
او سطح دوم را به تجربه جنگ قبلی گره زد و گفت: «در آن مقطع، حجم زیادی از محتوا در شبکه‌های اجتماعی منتشر و میان کاربران دست‌به‌دست می‌شد. این محتواها در چارچوب ساختاری از قدرت تولید شده بودند که تصمیم گرفته بود جامعه را دچار خشم کند.» به گفته غلامی، بر اساس یک پیمایش وزارت کشور که میزان خشم جامعه را پایش می‌کند، این شاخص در آن مقطع افزایش یافته است؛ از همین رو، به تأکید او، شناخت ساختار قدرت و نحوه اثرگذاری آن بر محتوایی که مردم دریافت می‌کنند، دومین سطحی است که باید در آموزش سواد به آن پرداخت.
غلامی سطح سوم را «کنشگری» دانست و گفت: «باید از خود بپرسیم که آیا افرادی منفعل هستیم و هر محتوایی را که به سمت ما می‌آید، دریافت و مصرف می‌کنیم یا اینکه اطلاعات را خودمان ارزیابی می‌کنیم و درباره اینکه چه محتوایی را ببینیم و به چه موضوعی توجه کنیم، تصمیم می‌گیریم؟» او در کنار کنشگری، از «سواد الگوریتمی» نام برد؛ چراکه به گفته وی، الگوریتم‌ها تقریباً در بسیاری از حوزه‌های مرتبط با رسانه نقشی جدی ایفا می‌کنند.
رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور درباره سواد هوش مصنوعی نیز گفت: «یکی از موضوعاتی که باید به‌طور جدی به آن بپردازیم، سواد هوش مصنوعی است؛ چراکه پاسخ‌های تولیدشده به‌وسیله این فناوری ممکن است، با وجود ظاهر منظم و منسجم، حاوی اطلاعات نادرست باشند.» وی ادامه داد: «سواد هوش مصنوعی صرفاً به این معنا نیست که تشخیص دهیم یک خبر درست است یا غلط. بلکه باید بپرسیم آیا این اطلاعات مسئله ما را حل می‌کنند؟ آیا اساساً با مسئله‌ای که با آن مواجه هستیم، ارتباط دارند؟ و آیا می‌توان به آن‌ها اعتماد کرد؟»
از کانال والدگری در شاد تا وبینار ویژه معلمان
به گزارش خبرگزاری مهر و خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بهاره نصیری، دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، اعلام کرد که برنامه‌های این هفته از دوم تا هشتم آبان‌ماه با شعار «مسئولیت همگانی و عمومی‌سازی سواد رسانه‌ای» و با مشارکت نهادهای فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای برگزار می‌شود. به گفته او، در روز نخست از کانال والدگری رسانه‌ای با عنوان «قطب‌نمای رسانه» در پیام‌رسان شاد رونمایی می‌شود که هدف آن آموزش مهارت‌های موردنیاز پدران و مادران در عصر هوش مصنوعی است؛ همچنین پوستر دوره تخصصی تربیت مربی با همکاری انجمن سواد رسانه‌ای ایران و پژوهشگاه فضای مجازی رونمایی می‌شود. خبرگزاری ایسنا نیز امروز از برگزاری دومین دوره جامع تربیت مربی سواد رسانه‌ای خبر داده است.
دبیر شورای سیاست‌گذاری این هفته افزود که یکشنبه سوم آبان همایش والدگری رسانه‌ای با محوریت فرزندپروری دیجیتال در شهر پردیس استان البرز برگزار می‌شود، دوشنبه چهارم آبان مرکز ملی فضای مجازی نشستی با موضوع «سکوها و رسانه‌های فضای مجازی در ارتباطات رسانه‌ای» برگزار می‌کند و سه‌شنبه پنجم آبان دوره آموزشی دانشگاه فرهنگیان برگزار خواهد شد. او از برگزاری وبینار هوش مصنوعی ویژه معلمان و مربیان سواد رسانه‌ای در روز ششم آبان با همکاری آکادمی داستان و انجمن سواد رسانه‌ای ایران خبر داد و گفت همایش «سواد رسانه‌ای و شهروند آگاه» نیز هفتم و هشتم آبان به همت استانداری البرز و شهرداری کرج برگزار می‌شود.
در همین نشست، ابوالقاسم رئیسی، مدیرکل روابط عمومی جهاد دانشگاهی کشور، گفت: «سواد رسانه‌ای در شرایط جنگی تا حدودی متفاوت است و نباید صرفاً آن را به توانایی تشخیص اخبار جعلی یا تفکیک اخبار خوب از بد محدود کنیم.» او با اشاره به حدود ۱۳۰ واحد سازمانی، دو دانشگاه، شش مؤسسه آموزش عالی و حدود ۶۰ مرکز خدمات تخصصی آموزشی جهاد دانشگاهی، این شبکه را آماده همکاری برای گسترش آموزش سواد رسانه‌ای در سراسر کشور دانست.
این رویداد در حالی برگزار می‌شود که نوزدهم شهریور ۱۴۰۵، انجمن سواد رسانه‌ای ایران و پژوهشگاه فضای مجازی کشور تفاهم‌نامه‌ای برای همکاری در سه حوزه آموزش، پژوهش و تولید محتوای تخصصی امضا کردند. در آن نشست، بر این نکته تأکید شد که تجربه جنگ دوازده‌روزه سال ۱۴۰۴ نشان داد ذهن و ادراک شهروندان، به‌ویژه نسل جوان، به هدف اصلی عملیات رسانه‌ای تبدیل شده است؛ محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن، نیز در همان نشست از برنامه تأسیس «مدرسه پاییزه سواد رسانه‌ای» برای تربیت مربیان جدید خبر داده بود.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
اعتراف رئیس پژوهشگاه فضای مجازی به اینکه «در ایران تاکنون کار چندانی» در حوزه سواد شناختی انجام نشده، صریح‌ترین جمله افتتاحیه امروز بود و باید آن را جدی گرفت. دانش‌آموز امروز پیش از آنکه سر کلاس برسد، پاسخ تکلیفش را از یک چت‌بات گرفته و خبر روز را از الگوریتم یک شبکه اجتماعی دیده است؛ اما آموزش رسمی هنوز عمدتاً بر تشخیص خبر جعلی متمرکز است، نه بر فهم اینکه چرا یک محتوا به او نشان داده می‌شود و چرا پاسخ روان یک ماشین می‌تواند غلط باشد. تقسیم‌بندی سه‌گانه غلامی، یعنی شناخت، ساختار قدرت و کنشگری، چارچوب خوبی است، اما تا زمانی که به کتاب درسی، برنامه درسی دانشگاه فرهنگیان و ضمن‌خدمت معلمان راه پیدا نکند، در حد سخنرانی یک هفته باقی می‌ماند.
نگاهی به برنامه‌های این هفته نیز همین نگرانی را تقویت می‌کند: یک وبینار هوش مصنوعی برای معلمان و مربیان، یک دوره آموزشی در دانشگاه فرهنگیان و یک کانال در شاد، در برابر جمعیتی میلیونی از دانش‌آموزان و صدها هزار معلم، بیشتر نمادین است تا ساختاری. تجربه جنگ دوازده‌روزه و پایش افزایش خشم اجتماعی، که خود مسئولان به آن اشاره کردند، نشان می‌دهد هزینه بی‌سوادی شناختی در شرایط بحران مستقیماً به روان جامعه و آرامش کلاس درس منتقل می‌شود.
راهکار، تبدیل این مطالبه به برنامه‌ای پایدار و سنجش‌پذیر است: گنجاندن واحد مستقل «سواد الگوریتمی و هوش مصنوعی» در برنامه تربیت معلم دانشگاه فرهنگیان و دوره‌های ضمن‌خدمت با امتیاز رتبه‌بندی، تدوین بسته‌های کوتاه کلاسی برای هر پایه که در آن دانش‌آموزان پاسخ هوش مصنوعی را با منابع معتبر مقایسه کنند، انتشار عمومی نتایج پیمایش‌های مربوط به سواد شناختی دانش‌آموزان و والدین، و همکاری منظم پژوهشگاه فضای مجازی با وزارت آموزش‌وپرورش برای تولید محتوای بومی و رایگان. سواد هوش مصنوعی اگر قرار است «مسئولیت همگانی» باشد، باید از سالن همایش به کلاس درس برسد و معلم، نه مخاطب حاشیه‌ای، که محور اصلی آن باشد.
