شهرداری تهران در آستانه اجرای بزرگترین تحول در تاریخ چهار دههای طرح ترافیک قرار گرفته است؛ تغییر از ورود مقطعی به مدل «پیمایشمبنا» که بر اساس آن، خودروهای آلایندهتر و پرتردد، هزینه بیشتری پرداخت خواهند کرد. این در حالی است که گسترش محدوده طرح نیز در دست بررسی است.
به گزارش فرهنگیان پرس، طرح ترافیک تهران که عمری بیش از چهار دهه دارد، این روزها در آستانه تغییراتی بنیادین قرار گرفته است. از اول آبان ۱۳۵۸ که نخستین گامها برای محدودیت تردد خودروهای تکسرنشین برداشته شد تا مصوبه مهم تیرماه ۱۳۹۸ که محدوده زوج و فرد سابق به «محدوده کنترل آلودگی هوا» تبدیل شد، این طرح همواره دستخوش اصلاحات متعددی بوده، اما تحول پیشرو، ماهیتی متفاوت از تمام بازنگریهای قبلی دارد. مدیریت شهری تهران اکنون دو سناریوی موازی را دنبال میکند: نخست، توسعه جغرافیایی محدوده اجرای طرح و دوم، تغییر اساسی در الگوی محاسبه هزینه تردد از روش سنتی «ورود و خروج» به سیستم نوین «پیمایشمبنا».
پایان یکسانپنداری خودروها؛ هر کیلومتر، یک هزینه
در مدل جدید که کارشناسی آن در سازمان حملونقل و ترافیک شهرداری تهران در حال نهایی شدن است، دیگر ملاک هزینه، صرفاً ورود به یک محدوده مشخص نخواهد بود. آرش رساء ایزدی، معاون این سازمان، در گفتگو با ایسنا از جزئیات این طرح رونمایی کرد و گفت: «در صورت فراهم شدن پیشنیازهای لازم، امکان اجرای طرح ترافیک به صورت پیمایشمبنا در سال ۱۴۰۵ وجود دارد. در این مدل، هزینه استفاده از طرح ترافیک بر مبنای میزان کیلومتر طی شده خودروها محاسبه میشود.»
او افزود: «خودروهایی که پیمایش بیشتری دارند، آلودگی بیشتری تولید میکنند و سهم بیشتری در ایجاد تراکم ترافیکی دارند؛ بنابراین هزینه بیشتری پرداخت خواهند کرد و در مقابل، خودروهایی با تردد کمتر مشمول هزینه کمتری خواهند شد.» این رویکرد که هدف آن حرکت به سمت عادلانهتر شدن نظام دریافت هزینه استفاده از معابر شهری است، نیازمند زیرساختهای هوشمند گستردهای از جمله سامانههای دقیق ثبت پیمایش لحظهای خودروهاست.
توسعه محدوده؛ از مرکز به حومه
همزمان با تغییر مدل مالی، بحث گسترش محدوده طرح ترافیک نیز به طور جدی روی میز کارشناسان است. حجتالاسلام سید محمد آقامیری، نایب رئیس کمیسیون حملونقل و ترافیک شورای شهر تهران، در این زمینه به ایسنا گفت: «این موضوع هنوز در مرحله مطالعات تخصصی و فنی قرار دارد.» به گفته او، با توجه به شکلگیری کانونهای جدید ترافیکی در نقاط مختلف شهر، گسترش محدوده میتواند راهکاری برای مدیریت بهتر ترافیک باشد، هرچند ممکن است در نهایت این پیشنهاد مورد تأیید قرار نگیرد.
آقامیری با تاکید بر اینکه هرگونه تغییری در طرح ترافیک باید پس از طی مراحل کارشناسی به تصویب شورای شهر و سپس تایید شورای عالی ترافیک برسد، تصریح کرد که فلسفه اصلی اجرای این طرح، مدیریت تردد خودروهای شخصی در محدودههایی با تردد بالای شهروندان است تا دسترسی از طریق حملونقل عمومی تسهیل شود.
پیشینه طرح ترافیک؛ فراز و نشیبهای ۴۵ ساله
بررسی تاریخچه این طرح از ابتدای سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که همواره تعارض منافع میان شهروندان، کسبه و مدیران شهری وجود داشته است. طرح ترافیک از ۱۷ خرداد ۱۳۵۹ با مصوبه شورای انقلاب رسماً محدودیت زمانی از ۶:۳۰ تا ۱۰ صبح را اعمال کرد. آخرین تغییر مهم آن به اول تیر ۱۳۹۸ بازمیگردد که بر اساس آن، خودروهای پلاک تهران در هر فصل ۲۰ روز و خودروهای پلاک شهرستان ۱۵ روز مجاز به تردد رایگان هستند. اکنون و در شرایط آتشبس پس از جنگ تحمیلی که قیمت سوخت و هزینههای نگهداری خودرو سر به فلک کشیده، هر گونه تغییر در این طرح میتواند معیشت میلیونها شهروند تهرانی را تحت تاثیر قرار دهد. بسیاری از شهروندان که در دوره جنگ ناگزیر به استفاده از خودروی شخصی به دلیل کاهش امنیت حملونقل عمومی بودند، اکنون نگران اعمال محدودیتهای جدید و هزینههای اضافی هستند.
مزایا و چالشهای مدل پیمایشی
کارشناسان حملونقل معتقدند مدل پیمایشمبنا نسبت به سیستم فعلی عادلانهتر است، زیرا مالک خودرویی که تنها روزی ۱۰ کیلومتر در محدوده طرح تردد دارد، نباید هزینهای برابر با خودرویی بپردازد که ۱۰۰ کیلومتر پیمایش دارد. با این حال، چالش اصلی در عدم شفافیت سختافزاری و نگرانیها درباره حریم خصوصی شهروندان است. رساء ایزدی در این باره گفت: «مطالعات اولیه این طرح انجام شده و چارچوب کلی آن نیز آماده است، اما بررسیهای تکمیلی برای نهایی شدن جزئیات همچنان ادامه دارد. اجرای این مدل نیازمند دسترسی به دادههای دقیق از میزان تردد خودروهاست که تأمین آن مستلزم توسعه زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری است.»
از سوی دیگر، نگرانی کسبه مرکز شهر و شهروندان ساکن در محدودههای جدید پیشنهادی برای گسترش طرح، یکی از موانع جدی پیش روی مدیریت شهری است. تجربه دهههای گذشته نشان داده که هر بار محدوده طرح ترافیک گسترش یافته، با واکنش منفی فعالان اقتصادی و کاهش رفت و آمد به مراکز خرید قدیمی مواجه شده است.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
نگاه واقعبینانه به طرح ترافیک جدید نشان میدهد که مدیریت شهری بالاخره از رویکرد تنبیهی صِرف (جریمه ورود) به سمت رویکرد اقتصادی و عادلانه گام برداشته است. مدل پیمایشمبنا، اگر با شفافیت کامل و نرخگذاری هوشمند اجرا شود، میتواند به کاهش ترددهای غیرضروری و بهبود کیفیت هوا کمک کند. اما نکته حائز اهمیت، تامین همزمان یک جایگزین قدرتمند است. در شرایط کنونی که حملونقل عمومی تهران هنوز از استانداردهای یک کلانشهر مدرن فاصله دارد، هرگونه سختگیری جدید بدون ارائه خدمات حملونقل ریلی و اتوبوسی سریع و ارزان، صرفاً به معنای فشار بیشتر بر اقشار متوسط و پایین جامعه خواهد بود. شهرداری و شورای شهر موظفند پیش از اجرای این طرح، زیرساختهای هوشمند را تکمیل و مهمتر از آن، ناوگان حملونقل عمومی را تقویت کنند. مطالبه مردم از شورای ششم این است که اجازه ندهند این طرح بدون پشتوانه کارشناسی دقیق و رضایت عمومی، تکرار اشتباهات گذشته باشد. عدالت ترافیکی بدون عدالت دسترسی به حملونقل عمومی، محال است.
