درحالیکه سازمان سنجش از دو دهه پیش سؤالات کنکور را بهخط بریل برای دانشآموزان نابینا آماده میکند، آموزشوپرورش در برگزاری امتحانات نهایی، این گروه از دانشآموزان را با چالشهای جدی روبهرو کرده است. روایتهای معلمان و دانشآموزان مجتمع آموزشی شهید محبی از تأخیر ۴۰دقیقهای در تحویل سؤالات بریل، ناقص بودن برگهها، منشیهای ناتوان از تلفظ درست واژههای عربی و تمرکززدایی ناشی از حضور ۱۲ منشی در یک اتاق، تصویری ناباورانه از بیتوجهی به عدالت آموزشی ترسیم میکند. نماینده سازمان استثنایی اما از تهیهی سؤالات بریل در ۶ استان خبر میدهد.
به گزارش فرهنگیان پرس، در شرایطی که تأثیر امتحانات نهایی در سوابق تحصیلی دانشآموزان به ۵۰ درصد رسیده و قرار است تا سال ۱۴۰۵ این سهم به ۶۰ درصد افزایش یابد، دانشآموزان دارای آسیب بینایی با موانعی دستوپنجه نرم میکنند که سالهاست حلنشده باقی مانده است . روایتهای معلمان و دانشآموزان مجتمع آموزشی شهید محبی تهران، تصویری از وضعیت اسفبار برگزاری آزمونهای نهایی برای نابینایان ارائه میدهد؛ روایتهایی از تأخیر در تحویل سؤالات بریل، ناقص بودن برگهها، منشیهای ناتوان و کتابهای درسی که ماهها پس از آغاز سال تحصیلی به دست دانشآموزان میرسند.
یکی از دبیران باسابقه مدارس نابینایان در گفتوگو با خبرگزاری تسنیم، از تأخیر ۴۰ تا ۵۰ دقیقهای در آمادهسازی سؤالات بریل در یکی از امتحانات نهایی امسال خبر داده و گفته است: «سؤالات همه درسها بهخط بریل تهیه نمیشود. امسال هم فایل سؤالات با تأخیر ارسال شد و تازه با زحمت فراوان توانستیم آن را باز کنیم و چاپ بگیریم. زمانی که سؤالات آماده شد، حدود ۴۰ تا ۵۰ دقیقه از آغاز امتحان گذشته بود و دانشآموزان عملاً امتحان را شروع کرده بودند.» این معلم همچنین از تأخیر در دریافت کتابهای بریل در طول سال تحصیلی و ناقص چاپ شدن برخی از آنها گلایه کرده و گفته است که گاهی فصل جدید را باید تدریس میکردند اما هنوز کتاب آن به مدرسه نرسیده بود.
اما روایت دانشآموزان از آنچه در حوزههای امتحانی رخ داده، تفاوتی با گفتههای معلم ندارد. یکی از دانشآموزان نابینای مجتمع شهید محبی گفته است: «امروز امتحان زبان داشتیم، برگه چهار صفحه بود و فقط بخشی از آن به خط بریل چاپ شده بود و بقیه سؤالات را منشی برایمان میخواند.» این دانشآموز درباره امتحان عربی گفته است که اصلاً سؤالات بریل نداشتند و از چهار امتحانی که برگزار شده، فقط یک امتحان بخشی از سؤالاتش به خط بریل بوده است. او به کیفیت پایین منشیها نیز اشاره کرده و گفته است که اشتباه در خواندن اسامی یا تلفظ واژههای عربی، مفهوم سؤال را کاملاً تغییر میدهد: «در امتحان تاریخ، نام “یعقوب لیث صفاری” را اشتباه خواندند. در عربی هم اگر یک حرکت یا حرف اشتباه خوانده شود، معنی سؤال عوض میشود.»
دانشآموز دیگری از پایه یازدهم نیز گفته است که تاکنون سه امتحان نهایی را پشتسر گذاشته و هیچکدام بهطور کامل با سؤالات بریل برگزار نشده است. او به شرایط نامناسب حوزههای امتحانی نیز اشاره کرده و گفته است: «در یک اتاق حدود ۱۰ تا ۱۲ دانشآموز نابینا همراه با منشیهایشان همزمان امتحان میدهند. هر منشی مشغول خواندن سؤالات برای دانشآموز خودش است و همین موضوع سر و صدای زیادی ایجاد میکند و تمرکز را از بین میبرد.»
در سوی مقابل، سالار عقیلی، نماینده سازمان آموزشوپرورش استثنایی، در گفتوگو با تسنیم از آمادهسازی سؤالات بریل برای ۲۵۷ دانشآموز دارای آسیب بینایی در پایههای یازدهم و دوازدهم خبر داده و گفته است که در پایه یازدهم، سؤالات دو درس عربی و زبان انگلیسی و در پایه دوازدهم، سؤالات ۶ درس شامل جغرافیا، ریاضی، آمار، عربی، زبان انگلیسی و فنون ادبی بهصورت بریل آماده شده است. به گفته او، حوزههای ویژه امتحانی در ۶ استان شامل خراسان رضوی، فارس، اصفهان، البرز، هرمزگان و شهر تهران دایر شده است.
با این حال، روایتهای دانشآموزان نشان میدهد که آنچه در عمل رخ داده، با آنچه مسئولان اعلام میکنند، فاصلهی معناداری دارد. این فاصله درحالی رقم خورده که حدود ۲۰ سال است سازمان سنجش آموزش کشور، تمامی سؤالات کنکور را بهصورت بریل در اختیار داوطلبان نابینا قرار میدهد و این اقدام نقش انکارناپذیری در موفقیتهای تحصیلی نابینایان داشته است . اما در امتحانات نهایی که نمرات آن بهطور مستقیم در سرنوشت تحصیلی دانشآموزان تأثیرگذار است، چنین استانداردی رعایت نمیشود.
این وضعیت درحالی رقم خورده که پیشتر، معاون قضایی دادستان کل کشور در اردیبهشتماه ۱۴۰۳ طی نامهای به وزیر وقت آموزشوپرورش، نسبت به کمبود تجهیزات و امکانات موردنیاز برای برگزاری امتحانات نهایی و عدم همراهی مناسب کادر اداری و آموزشی هشدار داده بود و تأکید کرده بود که تحقق این شرایط، تبعات اجتماعی و امنیتی قابلتوجهی را برای نظام در پی خواهد داشت . همچنین مشکلات دانشآموزان نابینا در مدارس تلفیقی و کمبود تجهیزات توانبخشی، سالهاست که بهعنوان چالشهای ساختاری نظام آموزش استثنایی مطرح است .
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
نکتهی تأملبرانگیز در این ماجرا، ناهماهنگی آشکار میان نهادهای متولی و بیتوجهی به اصل «فرصت برابر آموزشی» است. سازمان سنجش که زیر نظر وزارت علوم فعالیت میکند، از دو دهه پیش استاندارد ارائهی سؤالات بریل را برای نابینایان اجرا کرده، اما وزارت آموزشوپرورش که متولی اصلی تعلیم و تربیت است، همچنان در ارائهی همین خدمت در امتحانات نهایی که سرنوشتسازتر از کنکور شده، درمانده است. این تناقض آشکار، نشان از نبود نگاه راهبردی به آموزش دانشآموزان با نیازهای ویژه دارد.
راهکار برونرفت از این وضعیت، فراتر از تهیهی سؤالات بریل در ۶ استان، نیازمند بازنگری اساسی در فرآیند برگزاری امتحانات نهایی برای دانشآموزان استثنایی است. اختصاص حوزههای مجزا با عایقبندی صوتی، آموزش تخصصی منشیها با تأکید بر دروس تخصصی مانند عربی و زبان انگلیسی، و مهمتر از همه، پیشبینی زیرساختهای فنی در تمامی استانها، از جمله اقدامات ضروری است. تأمین بودجهی موردنیاز برای تجهیزات بریلخوان و پرینترهای مخصوص نیز باید در اولویت برنامههای سازمان برنامه و بودجه قرار گیرد.
آنچه مسلم است، تداوم وضعیت موجود به معنای تضییع حق تحصیل و نادیده گرفتن عدالت آموزشی برای گروهی از دانشآموزان است که بیش از دیگران به حمایت نیاز دارند. نظام آموزشی اگر نتواند برای آنان شرایطی برابر با سایر دانشآموزان فراهم کند، در تحقق شعار «فرصت برابر» ناکام مانده و این ناکامی، هزینههای سنگینتری را بر آیندهی این دانشآموزان و جامعه تحمیل خواهد کرد.
