رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با اشاره به چالشهای ناشی از گسترش استفاده از هوش مصنوعی در تولید محتوای علمی، از تدوین راهکار بومی برای تشخیص اصالت آثار تولیدشده با این فناوری در زبان فارسی خبر داد و بر ضرورت هوشمندسازی سامانههای پژوهشی و ارتقای سواد هوش مصنوعی در میان جامعه علمی کشور تأکید کرد. به گفته حسنزاده، ایرانداک به عنوان متولی ثبت و همانندجویی آثار علمی، با راهاندازی آزمایشگاه تخصصی و تدوین پیشنویس «منشور استفاده از هوش مصنوعی»، به دنبال صیانت از اعتبار پژوهشهای کشور در عصر تحول دیجیتال است.
به گزارش فرهنگیان پرس، رشد شتابان فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی، بهویژه مدلهای زبانی بزرگ (LLMs)، چشمانداز پژوهش و تولید علم در سراسر جهان را دستخوش تحول کرده است. این فناوریها در کنار فرصتهای گسترده برای تسریع فرآیندهای پژوهشی، چالشهای مهمی همچون اصالت آثار علمی، اخلاق پژوهش، مالکیت فکری و اعتبار نتایج تحقیقات را نیز پیش روی جامعه علمی قرار دادهاند و نقش نهادهای متولی را بیش از پیش پررنگ کردهاند. بر اساس گزارشهای بینالمللی، توانایی مدلهای زبانی بزرگ در تولید متون پژوهشی با کیفیت بالا، تشخیص آثار تولیدشده توسط ماشین از انسان را با دشواریهای جدی مواجه کرده و این نگرانی را ایجاد کرده که ممکن است در آینده، تمایز بین نوآوری ناب انسانی و خروجیهای ماشینی به طور کامل از بین برود.
محمد حسنزاده، رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، در گفتوگویی تفصیلی، ضمن اشاره به این چالشها، از آغاز پژوهشهای دامنهداری برای مقابله با تهدید اصالت آثار علمی در عصر هوش مصنوعی خبر داد و گفت: «پژوهشگاه ایرانداک به عنوان تنها متولی قانونی ثبت، همانندجویی و تایید آثار علمی براساس قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، تمهیداتی را برای غلبه بر این چالشها پیشبینی کرده است.» وی افزود: «از آنجایی که در سطح جهانی نیز شناسایی اصالت آثار تهیه شده به وسیله هوش مصنوعی با دشواریهای جدی مواجه است، امید میرود با در نظر گرفتن ویژگیهای زبان فارسی، در آینده نزدیک راهکاری برای تشخیص مناسب اصالت آثار تولید شده به وسیله هوش مصنوعی ارائه شود.»
رئیس ایرانداک ایجاد آزمایشگاه هوش مصنوعی و تجهیز زیرساختهای مورد نیاز را از جمله اقدامات اولیه این پژوهشگاه برشمرد و اظهار کرد که افزودن آموزش شیوههای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در پژوهش، محتوایی در اختیار جامعه علمی قرار داده است. بر اساس مستندات موجود، این پژوهشگاه در سالهای اخیر چندین پروژه تحقیقاتی کلیدی را در این حوزه به سرانجام رسانده است که از آن جمله میتوان به پروژههای «شناسایی و تدوین اصول و رهنمودهای اخلاقی برای مقابله با چالشهای اخلاقی در هوش مصنوعی» و «بررسی و تحلیل جنبههای اخلاقی تأثیر مدلهای زبانی بزرگ بر پژوهش و ارائه رهنمودهای اخلاقی» اشاره کرد که هر دو در سال ۲۰۲۵ میلادی به پایان رسیدهاند.
حسنزاده در ادامه با اشاره به ظرفیتهای بینظیر دادهای ایرانداک، گفت: «ایرانداک متنوعترین، غنیترین و پاکترین دادهها را در اختیار دارد. تنها پلتفرم فهرستگان کتابخانههای ایران، بیش از ۵ میلیون رکورد کتابشناختی از کتابخانههای دانشگاهی، تخصصی و عمومی سراسر کشور را در خود جای داده است.» او افزود که بکارگیری این دادهها برای پیشبرد اهداف علمی و توسعهای، یکی از اهداف قطعی پژوهشگاه است و در این راستا، ابزارهایی برای ایجاد ارتباطات معنایی، اصطلاحنامهها، آنتولوژیها و پیکرههای زبانی به صورت به هم پیوسته گردآوری و پردازش شده است. به گفته او، طراحی چتبات مبتنی بر پایاننامهها، قابلیت تشخیص تصاویر و تبدیل صوت و متن از جمله اقداماتی است که برای تکمیل این فرایند به اجرا گذاشته شده و اهداف بلندمدت پژوهشگاه، ایجاد دسترسی به دادهها در قالب بزرگترین پایگاه دادههای باز و توسعه علم آزاد است.
با ورود هوش مصنوعی به زندگی روزمره و محیطهای علمی، شاهد تحول از مفهوم سواد اطلاعاتی به سواد هوش مصنوعی هستیم. رئیس ایرانداک در این زمینه به اجرای پژوهشهای ملی برای سنجش میزان سواد هوش مصنوعی در میان شهروندان و اقشار خاص اشاره کرد و گفت که یافتههای این پژوهش در سیاستگذاریها و برنامههای توانمندسازی مورد استفاده قرار میگیرد. حسنزاده افزود: «پژوهشگاه در طول سه سال گذشته چندین مدرسه هوش مصنوعی برای آموزش و توانمندسازی برگزار کرده و با توجه به استقبال مخاطبان، این مدرسهها به صورت فصلی تاکنون تداوم یافته است.» او همچنین به افزوده شدن سرفصل مرتبط با هوش مصنوعی در سامانه «آوا» که برای آموزش و آزمون اخلاق پژوهش تدارک دیده شده، اشاره کرد و گفت که ایرانداک به دنبال تسهیل دسترسی پژوهشگران به ابزارهای با کیفیت هوش مصنوعی نیز هست.
یکی از مهمترین محورهای این گفتوگو به تدوین چارچوبهای قانونی و اخلاقی برای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش اختصاص داشت. حسنزاده در این باره گفت: «پاسخگویی به چالشهای مرتبط با هوش مصنوعی به عنوان یک مسئله دائمی روی میز مطالعاتی و اجرایی پژوهشگاه قرار دارد. پیشنویسی به عنوان منشور استفاده از هوش مصنوعی در پژوهشگاه تهیه و به مراجع مختلف ارسال شده است.» او تأکید کرد که موضوع کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش، چالشهایی فراتر از استناد را ایجاد کرده است که ممکن است در آینده با اعتبار و اعتماد جامعه علمی مرتبط باشد. این در حالی است که در سطح بینالمللی و بر اساس رهنمودهای کمیته اخلاق نشر (COPE)، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی به عنوان نویسنده مقاله ممنوع اعلام شده و نویسندگان موظف به شفافسازی کامل در مورد نحوه استفاده از این ابزارها و پذیرش مسئولیت کامل محتوای تولیدی هستند.
در بخش دیگری از این گفتوگو، رئیس ایرانداک به هوشمندسازی سامانههای پژوهشی و چشمانداز تبدیل این پژوهشگاه به یک پلتفرم هوشمند اشاره کرد و گفت: «هم اکنون سامانههایی مانند جهت، هوشیار و فهرستگان از ابزارهای هوش مصنوعی برای جستوجو و بازیابی هوشمند و پیشنهادهای پژوهشی بهرهبرداری میکنند.» او افزود که برنامههای مناسبی برای هوشمندسازی فرایندها و یکپارچهسازی سامانهها با محوریت هوش مصنوعی در حال اجراست، اما این پلتفرمها برای ارائه ارزش افزوده مناسب به پژوهشگران، نیازمند پشتیبانی جدی در حوزه زیرساختهای سختافزاری هستند تا بتوانند پاسخگوی مراجعات همزمان با حجم بالا باشند.
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
با وجود تلاشهای گسترده ایرانداک برای تدوین منشور اخلاقی و توسعه ابزارهای تشخیص محتوای ماشینی، آنچه در این میان مغفول مانده، سرعت فزاینده پیشرفت فناوریهای هوش مصنوعی در مقایسه با فرایندهای آهسته و دستوپاگیر قانونگذاری و نهادینهسازی اخلاقی در کشور است. تجربه تلخ سالهای اخیر در زمینه کشف تخلفات گسترده در مقالات علمی ایران و چالشهای پیشروی نظامهای همانندجویی سنتی، نشان میدهد که اتکای صرف به قوانین بازدارنده و ابزارهای فنی، بدون ایجاد یک تحول فرهنگی عمیق در میان پژوهشگران و اساتید، نه تنها راهگشا نیست، بلکه ممکن است به عاملی برای دورزدن سیستمهای نظارتی تبدیل شود. مهمتر اینکه، آموزشهای فعلی در دانشگاههای کشور بیشتر بر کاربست ابزاری هوش مصنوعی متمرکز است و کمتر به نهادینهسازی تفکر انتقادی درباره اصالت و اخلاق در مواجهه با این ابزارها پرداخته شده است. اگر نظام آموزش عالی کشور نتواند همگام با توسعه زیرساختهای سختافزاری، به فکر پرورش نسلی از پژوهشگران با سواد هوش مصنوعی عمیق و متعهد به اخلاق علمی باشد، هرچقدر هم که ابزارهای تشخیص پیشرفته باشند، باز هم شاهد معضلات عدیدهای در حوزه اعتبار علم و فناوری کشور خواهیم بود. اینجاست که نقش نهادهای بالادستی همچون وزارت علوم و خود ایرانداک، فراتر از یک متولی صرفاً اجرایی، باید به یک نهاد فرهنگی و آموزشی راهبردی تغییر یابد تا بتواند از ارزشهای بنیادین علم در برابر هجوم بیامان ماشینهای هوشمند صیانت کند.
