پژوهشی تازه از کاهش ۴۶ درصدی سهم دانش آموزان رشته ریاضی-فیزیک در هشت سال اخیر، افت ۲۷ تا ۳۹ درصدی جمعیت دانشجویان علوم پایه و مهندسی و عملکرد ۸۰ نمره ای پایین تر از میانگین جهانی در آزمون تیمز حکایت دارد؛ پژوهشگران این زنجیره کاهشی را خطری راهبردی برای آینده علم و فناوری ایران می دانند.
به گزارش فرهنگیان پرس، مقاله «ابعاد افت ریاضیات در ایران؛ زنگ خطری برای آینده آموزش علوم و مهندسی» که در تازه ترین شماره فصلنامه «آموزش مهندسی ایران» منتشر شده، پرده از یک زنجیره کاهشی نگران کننده در نظام آموزشی کشور برداشته است. این پژوهش که توسط ابوالفضل رفیع پور، دانشیار دانشکده ریاضی و کامپیوتر دانشگاه شهید باهنر کرمان، و پویا کریمی، دانش آموخته کارشناسی ارشد آموزش ریاضی، نگارش شده، با استفاده از داده های رسمی آموزش و پرورش، سازمان سنجش آموزش کشور، نتایج آزمون بین المللی تیمز و مصاحبه با خبرگان، ابعاد مختلف افت آموزش ریاضیات در ایران را بررسی کرده است.
یافته های این پژوهش نشان می دهد که سهم دانش آموزان رشته ریاضی-فیزیک در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ به حدود ۱۶ درصد از کل دانش آموزان شاخه نظری رسیده است. این رقم اگرچه نسبت به سال های قبل اندکی افزایش یافته، اما همچنان فاصله ای معنادار با سهم این رشته در دهه های قبل دارد. بر اساس داده های مورد استناد در این پژوهش، معاون وزیر آموزش و پرورش پیشتر اعلام کرده بود که بیشترین افت دانش آموز در رشته ریاضی-فیزیک طی هشت سال اخیر رخ داده و سهم این رشته از ۲۸ درصد به ۱۴.۷ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان از کاهشی بیش از ۴۶ درصدی دارد.
این پژوهش همچنین به کاهش چشمگیر جمعیت دانشجویان علوم پایه و مهندسی اشاره کرده است. بر اساس آمارهای رسمی مورد استفاده در این مقاله، طی سال های تحصیلی ۱۳۹۳-۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲-۱۴۰۱، جمعیت دانشجویان علوم پایه حدود ۲۷ درصد و تعداد دانش آموختگان این حوزه حدود ۳۹ درصد کاهش یافته است. جمعیت دانشجویان گروه های فنی و مهندسی نیز در همین دوره روندی کاهشی داشته است. این ارقام در حالی منتشر می شود که آمارهای رسمی نشان می دهد تعداد کل دانشجویان کشور از بیش از چهار میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۹۴ به حدود سه میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۳ رسیده و این کاهش به ویژه در رشته های علوم پایه و مهندسی محسوس تر است.
نکته هشداردهنده تر، نتایج آزمون بین المللی تیمز ۲۰۲۳ است که در این پژوهش به تفصیل به آن پرداخته شده. بر اساس داده های ارائه شده، میانگین نمره دانش آموزان ایرانی در ریاضی پایه هشتم ۴۲۳ بوده در حالی که میانگین جهانی ۵۰۰ است. عملکرد دانش آموزان پایه چهارم نیز با نمره ۴۲۰ پایین تر از میانگین جهانی گزارش شده و ایران در میان ۵۸ کشور شرکت کننده، رتبه ۵۳ را کسب کرده است. مقایسه نتایج با دوره قبلی تیمز در سال ۲۰۱۹ نشان دهنده کاهش عملکرد در تمامی حوزه هاست: ریاضی پایه چهارم از ۴۴۳ به ۴۲۰، ریاضی پایه هشتم از ۴۴۶ به ۴۲۳ و علوم پایه چهارم از ۴۴۱ به ۴۳۲ کاهش یافته است. تنها یک درصد از دانش آموزان ایرانی به سطح پیشرفته در ریاضیات دست یافته اند.
نکته تأمل برانگیزتر آنکه کشورهای همسایه از جمله ترکیه با نمره ۵۵۳، امارات، قطر، قزاقستان و بحرین همگی عملکردی بهتر از ایران داشته اند. این در حالی است که رقبای منطقه ای ایران سال هاست با برنامه ریزی مدون و سرمایه گذاری هدفمند بر آموزش علوم پایه، جایگاه خود را در عرصه های علمی و فناوری ارتقا داده اند.
هدایت تحصیلی؛ از آرمان تا واقعیت
یکی از محورهای کلیدی این پژوهش، بررسی فرآیند هدایت تحصیلی و نقش آن در کاهش گرایش به رشته ریاضی-فیزیک است. بر اساس یافته های کیفی این مطالعه که از مصاحبه با متخصصان حوزه آموزش ریاضی و سیاست گذاری آموزشی به دست آمده، عواملی مانند تغییر نگرش دانش آموزان و خانواده ها به رشته های مهندسی، تحولات بازار کار، ناهماهنگی برنامه های درسی با نیازهای صنعت و کاهش ارتباط دانشگاه با بخش های تولیدی، از مهم ترین دلایل این روند هستند.
کارشناسان معتقدند دستورالعمل هدایت تحصیلی در سال های اخیر نتوانسته است به شکلی فرایندی، انتخاب رشته دانش آموزان را بر حسب استعداد، شایستگی ها و نیاز جامعه هدایت کند. کمبود حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار مشاور مدرسه، بی سرانجامی طرح شهاب برای استعدادیابی دانش آموزان و در نهایت نمره سالاری در این طرح، از موانع اصلی تحقق اهداف هدایت تحصیلی عنوان شده است. در همین حال، حدود ۶۰ درصد داوطلبان کنکور رشته تجربی را انتخاب می کنند؛ رقمی که نشان از شکست هدایت تحصیلی دارد، چرا که از هر ۱۰۶ دانش آموز در رشته تجربی فقط یک نفر شانس قبولی در رشته پزشکی را دارد.
نویسندگان مقاله با اشاره به تجربه کشورهای مختلف، توسعه آموزش STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) را یکی از رویکردهای مورد توجه نظام های آموزشی جهان دانسته و تأکید کرده اند که تحقق این الگو نیازمند تقویت توانمندی های ریاضی دانش آموزان از همان سال های ابتدایی تحصیل است. ریاضیات به عنوان یکی از ارکان اصلی آموزش علوم و مهندسی، نقشی اساسی در توسعه مهارت هایی همچون استدلال، تفکر تحلیلی، مدل سازی و حل مسئله ایفا می کند.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
آنچه این پژوهش را از یک مطالعه صرفاً آماری فراتر می برد، هشدار راهبردی آن برای آینده علم و فناوری ایران است. کاهش ۴۶ درصدی دانش آموزان ریاضی-فیزیک در کنار افت ۲۷ تا ۳۹ درصدی جمعیت دانشجویان و دانش آموختگان علوم پایه و مهندسی، زنجیره ای است که حلقه های آن یکدیگر را تقویت می کنند. وقتی ورودی های نظام آموزش عالی در رشته های بنیادین با چنین شیبی کاهش می یابد، طبیعی است که خروجی های آن یعنی نیروی متخصص مورد نیاز صنایع دانش بنیان، انرژی های نو، هوش مصنوعی و فناوری های پیشرفته نیز با کمبود مواجه شوند.
این زنگ خطر در شرایطی به صدا درآمده که ایران در دوران آتش بس موقت پس از جنگ تحمیلی، بیش از هر زمان دیگری به بازسازی زیرساخت های علمی و فناوری خود نیازمند است. توسعه صنایع دانش بنیان و فناوری های نوین که محور برنامه های توسعه ای کشور را تشکیل می دهند، بدون حضور نیروهای متخصص در علوم ریاضی، فیزیک و مهندسی امکان پذیر نخواهد بود. پژوهشگران این مقاله با ارائه پیشنهادهایی در زمینه بازنگری برنامه های درسی، ارتقای کیفیت آموزش ریاضیات، تقویت ارتباط میان نظام آموزشی و صنعت و توسعه آموزش های میان رشته ای، مسیرهایی برای خروج از این بحران ترسیم کرده اند. اما پرسش اینجاست: آیا متولیان نظام آموزشی کشور برای مواجهه با این چالش راهبردی، عزمی جدی خواهند داشت یا باید منتظر هشدارهای بعدی باشیم؟ تجربه تلخ سال های اخیر نشان داده که بی توجهی به این هشدارها، هزینه های سنگینی برای آینده علمی کشور به همراه خواهد داشت.
