کاهش بی‌سابقه استقبال از دوره‌های دستیاری پزشکی در ایران، زنگ خطری جدی برای نظام سلامت کشور است. به‌طوری که معاون درمان وزارت بهداشت از خالی ماندن صندلی‌های جراحی در برخی استان‌ها خبر داده و رشته جراحی قلب را در آستانه انقراض توصیف کرده است. این در حالی است که بسیاری از پزشکان جوان به‌جای تحمل شرایط سخت رزیدنتی، مسیر مهاجرت یا تغییر حرفه را انتخاب می‌کنند و نگرانی‌ها از فروپاشی تدریجی زنجیره تأمین نیروی متخصص در آینده نزدیک، جدی‌تر شده است.
به گزارش فرهنگیان پرس، معاون درمان وزارت بهداشت در همایش اخیر خود با هشدار درباره وضعیت بحرانی رشته‌های تخصصی پزشکی اعلام کرد که «در برخی از استان‌ها حتی یک جراح قلب نداریم و دور از انتظار نیست که این رشته در کشور رو به انقراض برود.» این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که آمارهای رسمی نشان می‌دهد در پنجاه‌وسومین دوره آزمون دستیاری، هرچند تعداد ثبت‌نام‌کنندگان به ۱۷ هزار و ۲۷۷ نفر افزایش یافته، اما همچنان در برخی رشته‌های حیاتی نظیر جراحی عمومی و بیهوشی، ظرفیت‌ها به‌طور کامل تکمیل نشده است. معاون وزیر بهداشت با اشاره به سختی‌های فراوان دوره رزیدنتی تأکید کرده که «تا زمانی که تعرفه‌ها واقعی نشود، این مشکلات پابرجا خواهد ماند» و این نگرانی را به مجلس شورای اسلامی نیز منعکس کرده است.
دکتر حسن علیمرادی، رزیدنت سال اول بیهوشی و مراقبت‌های ویژه، که خود از معدود پزشکان جوانی است که راه تخصص را انتخاب کرده، با اشاره به تجربه دوران پزشکی عمومی خود به خبرنگار ما گفت: «در دوره پزشکی عمومی ما حدود ۴۰ نفر بودیم، اما فقط سه نفر وارد رزیدنتی شدیم. بقیه یا به مهاجرت فکر می‌کردند، یا مسیرهای دیگری را برای ادامه فعالیت حرفه‌ای خود انتخاب کرده بودند.» او معتقد است وقتی پزشکان جوان با واقعیت‌های دوره تخصص روبه‌رو می‌شوند، بسیاری ترجیح می‌دهند وارد این مسیر نشوند: «وقتی شرایط کار و زندگی رزیدنت‌ها این‌قدر دشوار باشد، طبیعی است که بخشی از پزشکان جوان مسیرهای دیگری را انتخاب کنند.» این گزاره با آمار اعلامی توسط رئیس مرکز سنجش آموزش پزشکی مبنی بر ثبت رکورد ۱۷ هزار داوطلب در آزمون دستیاری سال ۱۴۰۵، تناقضی آشکار ندارد؛ چراکه افزایش تعداد داوطلبان الزاماً به معنای تمایل برای ماندن و تحمل دوره سخت تخصص در رشته‌های کم‌طرفدار نیست.
بررسی پیشینه موضوع نشان می‌دهد که این بحران ریشه در سال‌ها بی‌توجهی به معیشت و جایگاه اجتماعی پزشکان متخصص دارد. اگرچه آمار ثبت‌نام آزمون دستیاری در دوره پنجاه‌وسوم با رشد ۱۷.۱ درصدی نسبت به دوره قبل مواجه شده، اما کارشناسان معتقدند این افزایش عمدتاً ناشی از اشباع بازار پزشکی عمومی و فشار اقتصادی بر پزشکان جوان است، نه بهبود شرایط رزیدنتی. از سوی دیگر، پدیده مهاجرت پزشکان که در اظهارات دکتر علیمرادی نیز به آن اشاره شد، در سال‌های اخیر به یک هشدار جدی تبدیل شده و بسیاری از پزشکان عمومی که توان رقابت در رشته‌های پرطرفدار را ندارند، ترجیح می‌دهند به‌جای تحمل سال‌ها سختی در رشته‌های کم‌طرفدار، مسیر مهاجرت را در پیش بگیرند. این در حالی است که کشور در شرایط آتش‌بس موقت پس از تنش‌های نظامی، بیش از هر زمان دیگری به حفظ کادر درمانی متخصص نیازمند است.
نکته تأمل‌برانگیز آنکه معاون درمان وزارت بهداشت صراحتاً اعلام کرده که «رشته جراحی قلب در کشور رو به انقراض است» و این زنگ خطری برای تمامی رشته‌های تهاجمی و پراسترس محسوب می‌شود. تجربه نشان داده که در سال‌های اخیر، متخصصان بیهوشی، جراحی عمومی و اورژانس بیشترین فشار کاری را با کمترین تناسب تعرفه‌ای متحمل شده‌اند و این موضوع به‌طور مستقیم در کاهش استقبال از این رشته‌ها تأثیرگذار بوده است. بررسی تطبیقی نشان می‌دهد در بسیاری از کشورهای منطقه، با وجود هزینه‌های بالاتر زندگی، تناسب تعرفه‌ها با سختی کار حفظ شده و همین عامل اصلی جذب نیروی متخصص است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
آنچه از جمع‌بندی اظهارات مقامات مسئول و تجربه زیسته رزیدنت‌ها برمی‌آید، شکل‌گیری یک چرخه معیوب در نظام سلامت کشور است. فشار اقتصادی بر پزشکان عمومی، آن‌ها را به سمت آزمون دستیاری سوق می‌دهد، اما مواجهه با واقعیت‌های تلخ دوره رزیدنتی -که با حقوق ناچیز، ساعات کاری طاقت‌فرسا و عدم تناسب تعرفه‌ها همراه است- بسیاری را به انصراف یا مهاجرت وامی‌دارد. این خروج مغزها در شرایط حساس کنونی که ایران با چالش‌های ژئوپلیتیکی و تحریم‌های ناعادلانه دست‌وپنجه نرم می‌کند، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر به پشتوانه علمی و درمانی کشور وارد خواهد کرد. راهکار مؤثر، همان‌گونه که معاون وزیر بر آن تأکید دارد، «واقعی‌سازی تعرفه‌ها» و بازنگری اساسی در شرایط کار رزیدنت‌هاست، اما این اقدام نیازمند عزمی فرابخشی و نگاه ویژه مجلس و دولت به نظام سلامت به‌عنوان یک اولویت راهبردی است.
