شرکت داروسازی مدرنا با استفاده از فناوری mRNA، واکسن شخصیسازیشدهای برای سرطان پوست (ملانوما) ساخته است که در آزمایشهای بالینی، خطر بازگشت بیماری را به طور قابلتوجهی کاهش داده است. این واکسن که برای هر بیمار بر اساس ژنتیک تومور او طراحی میشود، افق تازهای در درمان سرطان گشوده و در حال آزمایش روی سرطانهای ریه، مثانه و کلیه نیز هست.
به گزارش فرهنگیان پرس، نتایج یک آزمایش بالینی پیشگامانه نشان میدهد که واکسن شخصیسازیشده مبتنی بر فناوری mRNA، موسوم به «اینتایمران» (Intaimeran)، در کاهش چشمگیر خطر بازگشت سرطان پوست ملانوما در بیمارانی که تحت عمل جراحی قرار گرفتهاند، موفق عمل کرده است. بر اساس گزارش نیویورک تایمز، در این آزمایش که در مرحله نهایی (فاز ۳) انجام شده، ۱۱۳۷ نفر مبتلا به ملانوما با ریسک بالا شرکت داشتند و نتایج نشان داد که بیمارانی که این واکسن را همراه با داروی ایمونوتراپی کیترودا دریافت کردند، نسبت به گروهی که تنها داروی کیترودا را مصرف کردند، احتمال بازگشت یا گسترش سرطان در آنها به طور محسوسی کمتر بوده است.
دکتر الیاس سایور، متخصص سرطان کودکان در دانشگاه فلوریدا، در واکنش به این دستاورد گفت: «این یافتهها میتواند به ایجاد موج کاملاً جدیدی از درمانهای جدید برای سرطان کمک کند». واکسن اینتیمران با بهرهگیری از همان فناوری mRNA که در ساخت سریع واکسنهای کووید-۱۹ تحولی شگرف ایجاد کرد، به گونهای طراحی شده که با توالی ژنتیکی تومور هر بیمار مطابقت داشته باشد و سیستم ایمنی بدن را آموزش دهد تا سلولهای سرطانی باقیمانده پس از جراحی را شناسایی و نابود کند. این رویکرد که سالها به عنوان یک هدف دیرینه در انکولوژی دنبال میشد، با ظهور فناوری mRNA به واقعیت نزدیکتر شده است.
ملانوما یکی از کشندهترین انواع سرطان پوست است که از سلولهای رنگدهنده پوست (ملانوسیتها) منشأ میگیرد و حتی پس از برداشتن تومور با جراحی، خطر بازگشت آن به ویژه در دو سال نخست، بسیار بالاست. واکسنهای شخصیسازیشده با هدف قرار دادن جهشهای خاص تومور، امکان مقابله دقیقتر با سلولهای باقیمانده را فراهم میآورند. این روش، به جای رویکرد یکاندازه-برای-همه، درمانی مختص به هر بیمار ارائه میدهد و نویدبخش انقلابی در درمان انواع سرطانهاست.
بر اساس آخرین آمارهای منتشر شده در سال ۱۴۰۴، سالانه بیش از ۹ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در جهان بر اثر سرطان جان خود را از دست میدهند و در ایران نیز سرطان سومین علت مرگ و میر محسوب میشود. سازمان جهانی بهداشت پیشبینی کرده است که تا سال ۲۰۵۰، تعداد موارد جدید ابتلا به سرطان در جهان به بیش از ۳۵ میلیون نفر در سال خواهد رسید که ۷۷ درصد افزایش نسبت به سال ۲۰۲۲ را نشان میدهد. با این حال، فناوریهای نوین مانند واکسنهای mRNA میتوانند مسیر درمان را متحول کنند. در همین راستا، در ایران نیز پژوهشگاه رویان، جهاد دانشگاهی و برخی مراکز علمی-پژوهشی، سالهاست که روی واکسنهای سرطان کار میکنند. در اسفند ماه ۱۴۰۴، رئیس پژوهشگاه رویان از طراحی و ساخت واکسن سرطان پستان با استفاده از سلولهای بنیادی سرطانی خبر داد که نتایج امیدوارکنندهای بر روی مدل حیوانی داشته است. همچنین در اردیبهشت ماه ۱۴۰۵، وزیر بهداشت از حمایت از طرحهای تحقیقاتی در حوزه واکسنهای سرطان با همکاری دانشگاههای علوم پزشکی خبر داد.
محققان هنوز میزان دقیق کاهش خطر عود را اعلام نکردهاند و این یافتهها باید تا زمان انتشار در مجلات علمی معتبر، مقدماتی تلقی شوند. با این حال، این موفقیت، مسیر را برای آزمایش این واکسنها بر روی سایر سرطانهای شایع مانند ریه، مثانه، کلیه و پانکراس نیز هموار کرده است. شرکت مدرنا و سایر شرکتهای داروسازی در حال گسترش کارآزماییهای بالینی برای ارزیابی اثربخشی این رویکرد در انواع مختلف تومورها هستند. این واکسنها که گاهی «واکسنهای نئوآنتیژن» نامیده میشوند، با تحلیل توالی ژنوم تومور هر بیمار، پروتئینهای خاص (نئوآنتیژنها) را که فقط در سلولهای سرطانی وجود دارند، شناسایی و سیستم ایمنی را برای حمله به آنها آماده میکنند.
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
موفقیت واکسن شخصیسازیشده سرطان پوست با فناوری mRNA، بدون شک یکی از مهمترین دستاوردهای علمی-پزشکی سالهای اخیر است که امید به درمان مؤثر و اختصاصی سرطان را در دل میلیونها بیمار در سراسر جهان زنده کرده است. اما این پیشرفت، پرسشهای تلخی را برای جامعه علمی و درمانی ایران به همراه دارد؛ پرسش از دسترسی عادلانه به این فناوریهای نوین در شرایطی که تحریمهای ظالمانه و ناترازیهای اقتصادی، سد بزرگی بر سر راه واردات داروهای پیشرفته و تجهیزات پزشکی ایجاد کرده است. فرهنگیان، اساتید و دانشگاهیان کشور که همواره دغدغه آینده علمی و درمانی ایران را دارند، به خوبی میدانند که این واکسنهای شخصیسازیشده که برای هر بیمار به صورت جداگانه طراحی میشوند، نیازمند زیرساختهای ژنومیک، بیوانفورماتیک و تولید داروهای پیشرفته هستند که در حال حاضر در انحصار معدودی از کشورهای توسعهیافته است.
با وجود تلاشهای ارزشمند پژوهشگاه رویان و سایر مراکز علمی داخلی در حوزه واکسنهای سرطان، فاصله فناورانه ایران با مرزهای دانش جهانی در این زمینه همچنان قابلتأمل است. تحریمهای تسلیحاتی-فناوری که در سالهای اخیر تشدید شده، نه تنها دسترسی به مواد اولیه و تجهیزات پیشرفته را محدود کرده، بلکه همکاریهای علمی بینالمللی را نیز مختل ساخته است. این در حالی است که وزارت بهداشت و معاونت علمی ریاستجمهوری، از سال ۱۴۰۴ برنامههایی برای توسعه زیستفناوری و حمایت از تحقیقات سرطان در دستور کار قرار دادهاند، اما این برنامهها نیازمند سرمایهگذاری کلان و عزمی فرابخشی است. تجربه موفق ایران در تولید واکسنهای کووید-۱۹ با وجود تحریمها، نشان داد که میتوان با تکیه بر توان داخلی، گامهای بلندی برداشت، اما مسیر تولید واکسنهای شخصیسازیشده سرطان، بسیار پیچیدهتر و پرهزینهتر است.
آنچه در این میان حیاتی به نظر میرسد، تدوین یک نقشه راه ملی برای دستیابی به فناوریهای پیشرفته درمان سرطان با رویکرد اقتصاد مقاومتی و خوداتکایی علمی است. وزارت علوم، وزارت بهداشت و بنیاد ملی نخبگان باید با حمایت از پروژههای تحقیقاتی مشترک میان دانشگاهها و مراکز درمانی، زمینهساز شکلگیری اکوسیستمی شوند که بتواند نیازهای درمانی جامعه ایرانی را در حوزه سرطان پاسخ دهد. همچنین با توجه به اینکه ایران در معرض جنگ تحمیلی و حملات موشکی قرار دارد و برخی از هموطنان ما به دلیل جراحات ناشی از جنگ و سوختگیهای شدید، در معرض خطر ابتلا به سرطان پوست هستند، دسترسی به این فناوریها بیش از پیش ضرورت مییابد. بیتردید، سرمایهگذاری در بیوتکنولوژی و پزشکی شخصیساز، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای آینده سلامت کشور است.
