دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش طی دو سال اخیر با بازطراحی ۸۰ رشته، تدوین ۵۲ عنوان کتاب نونگاشت و تولید نخستین کتاب هوش مصنوعی ویژه هنرجویان، گامی اساسی در روزآمدسازی آموزشهای مهارتی و انطباق آن با نیازهای بازار کار و فناوریهای نوین برداشته است.
به گزارش فرهنگیان پرس، دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، طی سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با اجرای یک برنامه تحولی گسترده، گامهای بلندی در مسیر نوسازی و روزآمدسازی آموزشهای فنی و مهارتی برداشته است. این اقدامات که در چارچوب سیاستهای تحولی آموزشوپرورش، سند تحول بنیادین، قانون نظام جامع آموزش فنی و مهارتی و برنامه هفتم پیشرفت کشور طراحی و اجرا شده، حکایت از عزم جدی متولیان آموزشی برای همگامسازی هنرستانها با تحولات شتابان دنیای کار و فناوری دارد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۳۹ رشته جدید یا بازطراحیشده و در سال ۱۴۰۴ نیز ۴۱ رشته جدید یا بازطراحیشده به مرحله اجرا رسیده است. بر این اساس، در مجموع طی این دو سال، ۸۰ رشته جدید یا بازطراحیشده وارد چرخه آموزشی هنرستانهای کشور شده است . این بازطراحی صرفاً به تغییر عنوان یا محتوای برخی دروس محدود نشده، بلکه مجموعهای از مؤلفههای مرتبط با نیازسنجی، شایستگیهای حرفهای، استانداردهای آموزشی، برنامه درسی، ارزشیابی و محتوای آموزشی را در بر گرفته است.
یکی از مهمترین رویکردهای این تحول، حرکت از رشتهمحوری به شایستگیمحوری است. در این رویکرد جدید، طراحی برنامه آموزشی از این پرسش آغاز میشود که هنرجو در پایان فرایند آموزش چه شایستگیهایی باید کسب کند و سپس محتوا، فعالیتهای یادگیری، تجهیزات، محیط یادگیری و شیوه ارزشیابی متناسب با این شایستگیها طراحی میشود. این نگاه با چارچوبهای قانونی نظام آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی نیز همراستا است و بر موضوعاتی همچون استانداردهای آموزشی، شایستگیهای حرفهای و ارتباط میان آموزش و صلاحیتهای حرفهای تأکید دارد.
همزمان با بازطراحی رشتهها، روزآمدسازی محتوای آموزشی و کتابهای درسی نیز در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس عملکرد ثبتشده، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۵ عنوان کتاب درسی نونگاشت تدوین شد و در سال ۱۴۰۴ نیز ۳۷ عنوان کتاب درسی نونگاشت تولید و ۳۷ عنوان کتاب درسی دارای تغییرات کلی بازنگری شد. بر این اساس، طی دو سال اخیر در مجموع ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت تولید و ۳۷ عنوان کتاب درسی نیز بهصورت کلی بازنگری شده است . بخشی از این تولیدات که در سال ۱۴۰۴ تدوین شدهاند، از مهرماه ۱۴۰۵ و همزمان با آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ در اختیار هنرجویان قرار گرفته و وارد چرخه آموزشی هنرستانها میشوند.
یکی از جلوههای مهم و نمادین این روزآمدسازی، تدوین نخستین کتاب درسی هوش مصنوعی ویژه هنرجویان است. ورود هوش مصنوعی به مجموعه محتوای رسمی آموزشهای فنی و مهارتی، نشاندهنده توجه برنامهریزان درسی به تحولات شتابان فناوری و ضرورت آمادهسازی هنرجویان برای فعالیت حرفهای در محیطهای متحول آینده است . با توجه به تأثیر فناوریهای نوظهور بر ساختار مشاغل، فرایندهای تولید و خدمات و مهارتهای مورد نیاز بازار کار، توجه به فناوریهای نوین در برنامههای درسی هنرستانها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
بازطراحی رشتههای فنی و مهارتی همچنین با موضوع آمایش سرزمین و نیازهای اقتصادی و شغلی مناطق ارتباط دارد. در این نگاه، آمایش رشتهها صرفاً به تعیین محل اجرای یک رشته در مناطق مختلف محدود نمیشود، بلکه محتوای آموزشی نیز باید متناسب با تحولات فناوری، نیازهای شغلی و ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی کشور روزآمد شود. از این منظر، آمایش محتوایی و آمایش فضایی دو بخش مکمل یک فرایند هستند؛ بهگونهای که طراحی و بازطراحی برنامههای درسی باید متناسب با نیازهای حرفهای و تحولات دنیای کار انجام شود و استقرار و توزیع جغرافیایی رشتهها نیز بر اساس نیازسنجی و ظرفیتهای منطقهای صورت گیرد.
در رویکرد جدید، هدف از بازطراحی رشتهها صرفاً افزایش یا کاهش عناوین رشتهای نیست؛ بلکه شایستگیهای حرفهای، محتوای آموزشی، فناوریهای مورد استفاده، نیازهای محیط کار و الزامات ادامه تحصیل نیز در فرایند طراحی مورد توجه قرار میگیرد. بر این اساس، طراحی رشتهها از توجه به نیازهای حرفهای و شغلی آغاز میشود و با شناسایی شایستگیهای مورد نیاز، تدوین استانداردهای آموزشی و طراحی برنامه درسی و محتوای آموزشی ادامه مییابد. این رویکرد میتواند زمینهساز ارتقای کیفیت آموزشهای فنی و مهارتی و تقویت پیوند میان مدرسه، مهارت، اشتغال و دنیای کار باشد.
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
اقدامات دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش در دو سال اخیر، اگرچه گامی مثبت و رو به جلو محسوب میشود، اما برای تحقق کامل اهداف سند تحول بنیادین و برنامه هفتم پیشرفت، نیاز به استمرار و تعمیق این حرکت وجود دارد. بررسی تحولات یک سال اخیر (از مرداد ۱۴۰۴ تا امروز) نشان میدهد که علیرغم تولید محتوای نوین، همچنان چالشهای جدی در حوزه تأمین تجهیزات کارگاهی، توانمندسازی مربیان و ایجاد پیوند پایدار با صنعت و بازار کار وجود دارد.
پرسش اساسی اینجاست که چگونه میتوان از این تحول محتوایی، یک تحول ساختاری در نظام آموزش فنی و مهارتی ایجاد کرد؟ فرهنگیان و جامعه دانشگاهی بارها بر ضرورت توجه به مهارتآموزی عملی و کارآفرینی به جای آموزش صرفاً نظری تأکید کردهاند. ورود هوش مصنوعی به کتابهای درسی گرچه ارزشمند است، اما بدون تجهیز هنرستانها به زیرساختهای فنی و تربیت مربیان متخصص، این اقدام نمیتواند به نتیجه مطلوب منجر شود. همچنین، موضوع آمایش سرزمین و توجه به نیازهای مناطق مختلف، نیازمند همکاری نزدیک با بخش خصوصی، اتاق بازرگانی و دستگاههای اجرایی است تا هنرجویان پس از فراغت از تحصیل، با مهارتهای مورد نیاز بازار کار آشنا بوده و به اشتغال پایدار دست یابند.
تحول در آموزشهای فنی و مهارتی، یک پروژه بلندمدت و نیازمند عزم ملی است و تنها با تولید کتاب درسی به سرانجام نمیرسد. همانگونه که در گزارش عملکرد این دفتر تأکید شده، هدف نهایی این رویکرد، تربیت هنرجویی است که علاوه بر برخورداری از دانش و مهارت تخصصی، آمادگی یادگیری مستمر، ادامه تحصیل، اشتغال، کارآفرینی و ایفای نقش مؤثر در اقتصاد و جامعه را داشته باشد. دستیابی به این هدف، نیازمند همراهی همه ارکان نظام آموزشی، از مدرسه تا دانشگاه و صنعت است.
