در حالی که وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده کمبود کتاب‌های درسی وجود ندارد، گزارش‌هایی از دریافت‌نشدن برخی کتاب‌ها از سوی دانش‌آموزان و همچنین انتقاد معلمان متوسطه اول از حجم و محتوای تعدادی از کتاب‌ها مطرح شده است؛ مسئولان می‌گویند بخش‌هایی از مشکلات سامانه‌ای برطرف شده و پیشنهادهای معلمان نیز در فرآیند بازنگری کتاب‌های درسی بررسی خواهد شد.
به گزارش فرهنگیان پرس، سیدعلی حسینی، مدیرکل دفتر آموزش دوره اول متوسطه وزارت آموزش و پرورش، درباره وضعیت توزیع کتاب‌های درسی اعلام کرد که کتاب‌ها پس از ثبت سفارش خانواده‌ها از طریق مدارس در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرند و در حال حاضر کمبود کتاب وجود ندارد؛ با این حال، برخی خانواده‌ها همچنان از نرسیدن کتاب و گروهی از معلمان متوسطه اول نیز از حجم و محتوای بعضی کتاب‌های درسی انتقاد دارند.
حسینی در گفت‌وگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان درباره نحوه دریافت کتاب‌های درسی گفت: «توزیع کتاب‌های درسی از طریق مدارس انجام می‌شود. خانواده‌ها کتاب‌ها را سفارش می‌دهند و دانش‌آموزان آن‌ها را از مدرسه دریافت می‌کنند.»
به گفته مدیرکل دفتر آموزش دوره اول متوسطه وزارت آموزش و پرورش، بخشی از مشکلات سامانه‌ای مربوط به ثبت سفارش یا دریافت کتاب برطرف شده است و خانواده‌هایی که هنوز موفق به دریافت کتاب‌های فرزند خود نشده‌اند، باید موضوع را از مدرسه محل تحصیل پیگیری کنند.
او درباره گزارش‌هایی مبنی بر نرسیدن کتاب به برخی دانش‌آموزان نیز توضیح داد: «ممکن است مدیران مدارس کتاب‌ها را به‌صورت گروهی سفارش داده باشند و پس از دریافت، آن‌ها را میان دانش‌آموزان توزیع کنند؛ در مجموع کمبود کتاب نداریم.»
این توضیحات در شرایطی مطرح می‌شود که فرآیند سفارش و توزیع کتاب‌های درسی سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ از ماه‌های گذشته آغاز شده و طبق تقویم اعلام‌شده، توزیع کتاب از مدرسه به دانش‌آموز تا اول مهر ادامه داشته است. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره تقویم سفارش و توزیع، توزیع کتاب از منطقه به مدرسه تا پایان شهریور و تحویل از مدرسه به دانش‌آموز از ۲۱ شهریور تا اول مهر پیش‌بینی شده بود.
وقتی کتاب به مدرسه می‌رسد اما دانش‌آموز منتظر می‌ماند
مسئله دسترسی به کتاب درسی صرفاً به تأمین تعداد نسخه‌های چاپ‌شده محدود نمی‌شود. زنجیره‌ای از سفارش خانواده، ثبت اطلاعات دانش‌آموز، توزیع استانی و منطقه‌ای و در نهایت تحویل کتاب در مدرسه باید بدون اختلال انجام شود. در شیوه‌نامه سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ نیز تأکید شده بود که ثبت سفارش و توزیع کتاب‌های درسی از طریق سامانه‌های مشخص انجام و کتاب‌ها از طریق مدرسه محل تحصیل در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرند.
بنابراین، وقتی مسئولان از نبود کمبود کتاب سخن می‌گویند، مسئله خانواده‌ای که هنوز کتاب را دریافت نکرده است لزوماً با «کمبود کشوری» یکسان نیست. ممکن است کتاب در سطح منطقه یا مدرسه موجود باشد اما فرآیند ثبت سفارش، انتقال یا توزیع داخلی با تأخیر مواجه شده باشد. همین تفاوت اهمیت پیگیری مدرسه‌ای و منطقه‌ای مشکلات را افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر، دسترسی به نسخه الکترونیکی کتاب‌های درسی نیز طی سال‌های اخیر به عنوان یک امکان مکمل مورد توجه قرار گرفته است و نسخه‌های دیجیتال کتاب‌های دوره متوسطه اول برای استفاده دانش‌آموزان منتشر می‌شوند. با این حال، نسخه دیجیتال نمی‌تواند در همه شرایط جایگزین کتاب فیزیکی، به‌ویژه برای دانش‌آموزانی باشد که دسترسی مستمر به ابزار دیجیتال یا اینترنت ندارند.
در بخش دیگری از این موضوع، انتقاد معلمان متوسطه اول به محتوای کتاب‌های درسی و حجم بالای برخی کتاب‌ها مطرح شده است؛ مسئله‌ای که مستقیماً با کیفیت تدریس، زمان آموزشی و میزان فشردگی برنامه درسی ارتباط دارد.
تغییر کتاب «پیام‌های آسمانی» و نقد معلمان
حسینی درباره انتقاد برخی دبیران از محتوای کتاب‌های درسی گفت: «تفاوت در شیوه تدریس و سلیقه‌های آموزشی ممکن است باعث طرح برخی نقدها شود، اما کتاب‌ها از نظر محتوایی ایراد اساسی ندارند.»
به گفته او، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی که متولی تألیف کتاب‌های درسی است، محتوای کتاب‌ها را متناسب با نیازهای روز به‌روزرسانی می‌کند و پیشنهادهای دبیران نیز در این فرآیند مورد بررسی قرار می‌گیرد.
یکی از تغییرات مورد اشاره در سال تحصیلی جاری، عرضه کتاب «پیام‌های آسمانی» دوره اول متوسطه با عنوان «از من تا خدا» است. حسینی درباره این تغییر گفت: «این کتاب رویکرد تازه‌ای دارد، اما استفاده از آن اجباری نیست و معلمان می‌توانند کتاب سال گذشته را نیز تدریس کنند.»
همچنین پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی دبیران درباره تغییر کتاب مطالعات اجتماعی در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در حال بررسی عنوان شده است. در کنار محتوای آموزشی، حجم برخی کتاب‌ها نیز از جمله مواردی است که معلمان نسبت به آن انتقاد دارند و به گفته مسئول آموزش دوره اول متوسطه، این موضوع باید در فرآیند تألیف و بازنگری مورد بررسی قرار گیرد.
موضوع بازنگری محتوای کتاب‌های درسی در سال‌های گذشته نیز بارها مطرح بوده است. برای نمونه، در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ نسخه‌های جدید و الکترونیکی کتاب‌های دوره متوسطه اول در دسترس دانش‌آموزان قرار گرفت و تغییرات محتوایی و آموزشی کتاب‌ها همچنان در چارچوب برنامه‌های سازمان پژوهش دنبال شد.
از منظر آموزشی، اهمیت این موضوع در آن است که کتاب درسی همچنان یکی از اصلی‌ترین ابزارهای مشترک میان معلم و دانش‌آموز است. اگر محتوای کتاب بیش از ظرفیت زمانی کلاس فشرده باشد، معلم ممکن است برای پوشش کامل مطالب با محدودیت زمانی روبه‌رو شود و اگر محتوای آن با نیازهای روز دانش‌آموزان فاصله داشته باشد، میزان اثربخشی آموزش نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.
در چنین شرایطی، مشارکت واقعی معلمان در فرآیند بازنگری می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ زیرا دبیران در طول سال تحصیلی به‌طور مستقیم با واکنش دانش‌آموزان، دشواری تدریس فصل‌ها، میزان زمان مورد نیاز برای هر درس و نقاط ضعف یا قوت محتوای آموزشی مواجه هستند.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
مسئله کتاب‌های درسی را باید در دو سطح جداگانه دنبال کرد؛ نخست، اطمینان از اینکه هیچ دانش‌آموزی در آغاز سال تحصیلی بدون کتاب نمی‌ماند و دوم، اطمینان از اینکه کتابی که به دست دانش‌آموز می‌رسد، از نظر محتوا، حجم و تناسب با زمان آموزشی قابل استفاده است. اعلام «نبود کمبود» زمانی برای خانواده‌ها اطمینان‌بخش خواهد بود که سازوکار مشخصی برای پیگیری موارد تحویل‌نشده وجود داشته باشد و مدارس نیز پاسخ روشنی درباره وضعیت سفارش هر دانش‌آموز ارائه کنند. هم‌زمان، نقد معلمان درباره حجم و محتوای کتاب‌ها نباید صرفاً به اختلاف سلیقه آموزشی تقلیل یابد؛ بلکه می‌توان آن را به داده‌ای برای بازنگری تخصصی تبدیل کرد. دریافت نظام‌مند نظر دبیران، بررسی میزان واقعی زمان تدریس هر کتاب و سنجش بازخورد دانش‌آموزان می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره تغییرات بعدی کتاب‌های درسی کمک کند.
