یک روانشناس با اشاره به افزایش اضطراب مادران نسبت به دانشآموزان در روزهای منتهی به امتحانات پایان ترم، از خانوادهها خواست تا با گوش دادن فعال و پرهیز از سختگیری افراطی، به فرزندان خود احساس امنیت روانی بدهند.
به گزارش فرهنگیان پرس، مریم سقایت، روانشناس، در برنامه «ایران سربلند» با اشاره به شرایط خاص روزهای منتهی به امتحانات پایان ترم دانشآموزان و دانشجویان اظهار کرد که بخشی از نگرانی و استرس در این ایام طبیعی است، اما آنچه اهمیت دارد نحوه مدیریت این اضطراب و جلوگیری از تشدید بحرانهای روانی است. وی با بیان اینکه بحران موقعیتی غیرمنتظره است که میتواند تعادل روحی، روانی، عاطفی و اجتماعی افراد را بر هم بزند، افزود: اکنون با نوعی بحران محیطی و موقعیتی مواجه هستیم؛ شرایطی که نه میتوان آن را کاملاً جنگ دانست و نه صلح، و همین ابهام، اضطراب خانوادهها و دانشآموزان را افزایش داده است. این اظهارات در حالی مطرح میشود که ایران در شرایط آتشبس موقت پس از حملات گسترده نظامی و سایبری به سر میبرد و نگرانیهای روانشناختی در میان خانوادههای دارای فرزند محصل به شدت افزایش یافته است.
سقایت در ادامه با اشاره به مشاهدات خود از جلسات مشاوره گفت: «در جلسات مشاوره مشاهده میکنیم که بسیاری از والدین، بهویژه مادران، بیش از فرزندان دچار اضطراب شدهاند و نگرانیهایی درباره افت تحصیلی یا آماده نبودن فرزندشان برای امتحانات دارند.» این روانشناس با اشاره به اهداف اصلی مدیریت بحران تصریح کرد که نخستین هدف، جلوگیری از تشدید بحران است؛ دوم، کاهش آسیبهای روانی و سوم، حمایت از فرد یا گروه درگیر بحران برای بازگشت به عملکرد طبیعی زندگی. وی با انتقاد از سختگیریهای افراطی در نظام آموزشی گفت: «نباید شرایط امتحانات را بیش از اندازه هراسآور جلوه دهیم. آموزش و درس خواندن ارزشمند است، اما اضطراب بیش از حد، آرامش خانوادهها و دانشآموزان را از بین میبرد و روند یادگیری را مختل میکند.»
این روانشناس با اشاره به تغییر مداوم شیوه برگزاری کلاسها و آزمونها در ماههای اخیر افزود که دانشآموزان باید برای شرایط مختلف آمادگی ذهنی داشته باشند؛ چه امتحان حضوری باشد و چه مجازی. او سرعت عمل و انعطافپذیری را مهارتی دانست که در بحرانها اهمیت ویژهای پیدا میکند. سقایت تأکید کرد: «والدین نباید مدام به فرزندان خود اضطراب منتقل کنند. اگر دانشآموز درس خود را خوانده باشد، تفاوت چندانی میان امتحان حضوری و مجازی وجود ندارد. مهم آن است که فرزندان احساس امنیت روانی داشته باشند.» این توصیه در حالی مطرح میشود که بسیاری از مدارس در استانهای مختلف هنوز تکلیف نهایی خود را برای حضوری یا غیرحضوری بودن امتحانات اعلام نکردهاند و این بلاتکلیفی خود به عاملی برای افزایش استرس تبدیل شده است.
بررسی پیشینه موضوع در یک سال گذشته (از ابتدای ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵) نشان میدهد که نگرانیهای روانشناختی مرتبط با نظام آموزشی در دوران پساجنگ، رکورد بیسابقهای را ثبت کرده است. در دیماه ۱۴۰۴، سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران در گزارشی اعلام کرد که مراجعات والدین دارای فرزند دانشآموز به مراکز مشاوره نسبت به سال قبل ۶۵ درصد افزایش یافته است. همچنین در بهمن ۱۴۰۴، وزارت آموزش و پرورش با همکاری سازمان بهزیستی، خط تلفن ویژه «حمایت روانی از خانوادهها» را راهاندازی کرد که تا امروز به بیش از ۳۰ هزار تماس پاسخ داده است. با این حال، سقایت معتقد است که این اقدامات کافی نیست و باید آموزش مدیریت بحران به صورت رسمی در برنامه درسی والدین گنجانده شود.
سقایت خاطرنشان کرد که خانوادهها باید به جای تمرکز بر «نفر اول شدن»، فرزندان را به «خوب بودن» تشویق کنند. او گفت: «بسیاری از افراد موفق، کسانی بودهاند که مسیر مورد علاقه خود را انتخاب کردهاند، نه صرفاً رتبههای برتر.» این روانشناس با اشاره به اهمیت امنیت جسمانی و روانی دانشآموزان اظهار کرد که اختلال در خواب، بینظمی در ساعات بیداری و کاهش تمرکز از پیامدهای شرایط فعلی است و والدین باید به تغذیه، خواب کافی و تنظیم برنامه روزانه فرزندان توجه ویژه داشته باشند. وی «گوش دادن فعال» را یکی از مهمترین اصول مدیریت بحران دانست و گفت: «زمانی که کودک یا نوجوان از شرایط گلایه میکند، نباید او را سرزنش کرد. جملاتی مانند «میفهمم شرایط سخت است»، «کنارت هستم» و «با هم راهحل پیدا میکنیم» میتواند احساس امنیت و اعتماد به نفس را در فرزند تقویت کند.»
سقایت ادامه داد که والدین، معلمان و استادان باید برای دانشآموزان به «محل امن» تبدیل شوند تا آرامش روانی دوباره به آنان بازگردد. این روانشناس همچنین بر ضرورت ارائه راهکارهای عملی به دانشآموزان تأکید کرد و افزودکه باید از قبل، سناریوهای مختلف برگزاری امتحانات برای دانشآموز توضیح داده شود تا او در مواجهه با تغییرات دچار سردرگمی و اضطراب نشود. وی در این برنامه رادیویی با اشاره به ضرورت همکاری خانوادهها با نهادهای آموزشی و مراکز مشاوره بیان کرد که در حال حاضر مجموعههایی مانند هلال احمر، آموزش و پرورش و برخی مراکز مشاوره، خدمات روانشناسی رایگان ارائه میکنند و خانوادهها میتوانند در صورت نیاز از این ظرفیتها استفاده کنند. با این حال، بسیاری از خانوادهها از نبود آگاهی کافی درباره این خدمات و همچنین کمبود مشاوران متخصص در مناطق محروم گلایه دارند.
سقایت در پایان با اشاره به تجربه دوران کرونا گفت: «گاهی بحرانها میتوانند زمینه کشف استعدادهای جدید را فراهم کنند. در دوران آموزش مجازی، برخی دانشآموزان با هدایت صحیح خانوادهها به سمت یادگیری مهارتهای هنری و کاربردی رفتند و توانستند مسیر تازهای برای رشد و موفقیت خود پیدا کنند.» این دیدگاه مثبت اگرچه امیدوارکننده است، اما کارشناسان معتقدند که نباید از آسیبهای جدی بحرانهای روانی در قشر نوجوان و جوان غافل شد. دادههای وزارت بهداشت نشان میدهد که میزان خودکشی در میان دانشآموزان پسر در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۲ درصد افزایش یافته است؛ آماری که زنگ خطری جدی برای نظام آموزشی و بهداشت روان کشور به صدا درآورده است.
سقایت در پایان با اشاره به تجربه دوران کرونا گفت: «گاهی بحرانها میتوانند زمینه کشف استعدادهای جدید را فراهم کنند. در دوران آموزش مجازی، برخی دانشآموزان با هدایت صحیح خانوادهها به سمت یادگیری مهارتهای هنری و کاربردی رفتند و توانستند مسیر تازهای برای رشد و موفقیت خود پیدا کنند.» این دیدگاه مثبت اگرچه امیدوارکننده است، اما کارشناسان معتقدند که نباید از آسیبهای جدی بحرانهای روانی در قشر نوجوان و جوان غافل شد. دادههای وزارت بهداشت نشان میدهد که میزان خودکشی در میان دانشآموزان پسر در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۲ درصد افزایش یافته است؛ آماری که زنگ خطری جدی برای نظام آموزشی و بهداشت روان کشور به صدا درآورده است.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
اظهارات سقایت در حالی بر ضرورت کاهش اضطراب خانوادهها تأکید میکند که واقعیت میدانی نشان میدهد منشأ اصلی این نگرانیها نه «بحران محیطی» انتزاعی، بلکه سیاستگذاریهای متناقض و اعلامنشدن به موقع شیوه برگزاری امتحانات از سوی وزارت آموزش و پرورش است. فرهنگیان پرس در بررسی تطبیقی عملکرد استانها در دو سال اخیر به این نتیجه رسیده که استانهایی که برنامه امتحانات خود را حداقل یک ماه زودتر اعلام کردهاند، میزان اضطراب والدین در آنها به طور محسوسی کمتر بوده است. راهکار مشخص آن است که وزارت آموزش و پرورش موظف شود حداکثر تا ۱۵ خرداد هر سال، تقویم قطعی امتحانات خرداد و شهریور را با تعیین وضعیت حضوری یا غیرحضوری بودن آن برای کل کشور اعلام کند. همچنین ضروری است در شرایط آتشبس و بحرانهای امنیتی، خدمات رایگان مشاوره تلفنی ۲۴ ساعته در سراسر کشور ارائه شود و تبلیغ این خدمات از طریق شبکه شاد و پیامک همگانی انجام گیرد. فراموش نکنیم که پشت هر آمار اضطراب، یک مادر تنها و یک دانشآموز سرگردان وجود دارد که نیازمند کنشی فوری از سوی مسئولان است، نه صرفاً توصیههای روانشناختی.
