به گزارش فرهنگیان پرس، حجت‌الاسلام علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر که صبح امروز شنبه ۲ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، جزئیات تازه‌ای از تغییرات کتاب‌های درسی سال تحصیلی جاری ارائه کرد؛ تغییراتی که سه محور اصلی دارد: بازتاب روایت جنگ‌های اخیر در کتاب‌ها، اجرای زیست‌بوم جدید برنامه درسی در دوره اول ابتدایی و بازنگری کتاب‌های شاخه‌های مهارتی.
لطیفی در این گفت‌وگو گفت: «بازنگری محتوای آموزشی متناسب با تحولات جامعه و نیازهای تربیتی دانش‌آموزان از وظایف مهم این سازمان است و تحولات اخیر کشور و تجربه جنگ‌های تحمیلی نیز ضرورت بازتاب سنجیده این رویدادها در کتاب‌های درسی را برجسته کرده است.»
به گفته رئیس سازمان پژوهش، در کتاب «هدیه‌های آسمان» پایه پنجم، درس پانزدهم با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند» در صفحات ۱۰۶ تا ۱۱۵ به دشمنی‌های اسرائیل و آمریکا با ایران و شجاعت و تدابیر رهبر شهید انقلاب در مواجهه با دشمنان می‌پردازد. در «هدیه‌های آسمان» پایه ششم نیز درس دوازدهم با عنوان «زنگ میناب» در صفحات ۷۲ تا ۷۹ روایت جنگ رمضان، شهادت رهبر معظم انقلاب و دانش‌آموزان میناب و رشادت‌های نیروهای مسلح را در بر دارد.
او درباره کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم نیز گفت: «یکی از اقدامات تحولی در این زمینه، تغییر اساسی این کتاب و گذار از رویکردهای سنتی به سمت تبیین مفاهیم نوین و جنگ‌های جدید، متناسب با شرایط و نیازهای روز و به‌ویژه جنگ‌های اخیر است.» لطیفی افزون بر این، مطالعات اجتماعی پایه نهم، کتاب «از من تا خدا» در پایه‌های هفتم تا نهم و تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم را از دیگر کتاب‌هایی دانست که بخشی از رویدادهای یک سال اخیر کشور در آنها روایت شده است. به گفته او، پیام و طرح پشت جلد شماری از کتاب‌ها که تا زمان وقوع جنگ تحمیلی سوم به چاپ‌سپاری نرسیده بودند نیز با محوریت کلیدواژه «ایران عزیز» و سه مفهوم غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی بازطراحی شده است.
رئیس سازمان پژوهش تأکید کرد که تلاش این سازمان آن بوده که مواجهه آموزشی با این رویدادها به روایت یک واقعه محدود نماند و تناسب محتوا با سن دانش‌آموزان و اهداف تربیتی هر دوره رعایت شود.
از کتاب‌محوری تا برنامه‌محوری در کلاس اول تا سوم
بخش دیگر سخنان لطیفی به زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی اختصاص داشت. او گفت: «زیست‌بوم جدید برنامه درسی، فراتر از تغییر صرف کتاب‌های درسی است و بیانگر تغییر رویکرد کلان نظام آموزش‌وپرورش از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری است.» به گفته وی، سازمان پژوهش «راهنمای عمل برنامه درسی مدرسه‌ای دوره اول ابتدایی» را تدوین کرده که در آن انتظارات عینی هر پایه و دوره مشخص شده و کتاب درسی تنها یکی از منابع تحقق این اهداف است؛ مدرسه می‌تواند در کنار آن از منابع متنوع آموزشی، محیط پیرامون، نقش‌آفرینی معلمان و مشارکت اولیا بهره بگیرد.
لطیفی با اشاره به اجرای آزمایشی این رویکرد گفت: «این برنامه امسال در قالب مرحله الگوسازی در ۲۰۰ مدرسه منتخب از سراسر کشور در حال اجراست.» در بسته فارسی این زیست‌بوم، دو کتاب «فارسی می‌خوانم» و «فارسی می‌نویسم» با تمرکز بر سواد زبانی، کاهش مفاهیم انتزاعی، روایت‌گری عاطفی و بهره‌گیری از بازی تألیف شده‌اند. بسته ریاضی با عنوان «ریاضی دوست‌داشتنی» بر چرخه «درگیری، دستیابی و تثبیت» بنا شده و به گفته رئیس سازمان پژوهش، تفکر الگوریتمی در قالب فعالیت‌های گام‌به‌گام و حل مسئله به آن راه یافته است. کتاب «جهان پیرامون» نیز درسی تلفیقی از سه قلمرو علوم تجربی، آداب و مهارت‌های اجتماعی و سلامت است که دانش‌آموز را به مشاهده فعال و اکتشاف در محیط واقعی زندگی سوق می‌دهد.
او درباره شیوه تألیف هم توضیح داد که گروه نویسندگان و گروه هنری و تصویرگری برای هر درس و هر صفحه با هم تصمیم گرفته‌اند و محتوای چندرسانه‌ای مانند پویانمایی و فیلم آموزشی از طریق رمزینه‌های سریع پاسخ در کتاب‌ها پیش‌بینی شده است. لطیفی گفت تمرین‌های کتاب‌های جدید بر فعالیت عملی، دست‌ورزی، بازی‌های حرکتی و کار گروهی متمرکز است و افزود: «نقش معلم نیز از مجری صفحه‌به‌صفحه کتاب درسی فراتر می‌رود و انتظار می‌رود معلم به طراح موقعیت‌های یادگیری و راهبر آموزشی ارتقا یابد.»
رئیس سازمان پژوهش همچنین اعلام کرد در دو سال گذشته حدود ۷۰ عنوان از کتاب‌های درسی پایه دهم و یازدهم شاخه‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش به‌صورت اساسی بازنگری شده تا آموزش‌ها با فناوری، استانداردهای حرفه‌ای و نیازهای بازار کار هماهنگ‌تر شود. به گفته او، همه چارچوب‌ها و راهنماهای عمل برنامه درسی که در طرح‌واره تحول تولید شده‌اند به‌زودی به‌صورت عمومی منتشر می‌شوند و سامانه نظرسنجی محتوای کتاب‌های درسی به نشانی nazar.roshd.ir در دسترس معلمان، متخصصان و علاقه‌مندان است.
این اظهارات در ادامه روندی است که از سال گذشته آغاز شده است. زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به‌صورت محدود در هشت مدرسه اجرا شد و علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش، روز ۳۰ مهر ۱۴۰۵ دستورالعمل اجرای آن را در مرحله الگوسازی برای حدود ۲۰۰ مدرسه ابلاغ کرد؛ دستورالعملی که به گزارش خبرگزاری مهر، نقش مدرسه، منطقه و استان را در برنامه درسی به رسمیت می‌شناسد. پیش از آن نیز در آستانه سال تحصیلی، سازمان پژوهش از ورود روایت جنگ‌های اخیر به کتاب‌های درسی و تولید کتاب جدید «آمادگی دفاعی» پایه نهم با رویکرد مهارتی خبر داده بود.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
آنچه رئیس سازمان پژوهش ترسیم کرد، از نظر جهت‌گیری آموزشی قابل دفاع است: کاهش مفاهیم انتزاعی در پایه‌های نخست، تلفیق درس‌ها، توجه به بازی و دست‌ورزی و بازنگری کتاب‌های هنرستانی، همان چیزی است که سال‌ها معلمان و پژوهشگران تربیتی مطالبه کرده‌اند. اما جمله کلیدی این گفت‌وگو جایی است که لطیفی از ارتقای معلم به «طراح موقعیت‌های یادگیری» سخن می‌گوید؛ و درست همین‌جا پرسش اصلی شکل می‌گیرد: معلمی که در کلاس‌های پرجمعیت، با کمبود نیروی انسانی، فشار معیشتی و نبود امکانات پایه کار می‌کند، با کدام آموزش، کدام زمان و کدام منابع قرار است به طراح یادگیری تبدیل شود؟
تجربه تحولات پیشین برنامه درسی در ایران نشان داده که کتاب نو بدون معلم آماده، به همان روش‌های قدیمی تدریس می‌شود و تنها جلد و عنوانش تغییر می‌کند. در گفت‌وگوی امروز سخنی از برنامه آموزش ضمن خدمت، زمان مطالعه و طراحی درس در ساعت موظف، یا امکانات لازم برای فعالیت‌های اکتشافی و چندرسانه‌ای به میان نیامد. رمزینه‌های پویانمایی هم در مدارسی که اینترنت پایدار و تجهیزات نمایش ندارند، عملاً بی‌اثر می‌ماند. افزون بر این، اجرای الگوسازی در ۲۰۰ مدرسه منتخب، اگر شامل مدارس محروم، چندپایه و عشایری نباشد، تصویری خوش‌بینانه از کارایی طرح خواهد ساخت که در تعمیم به ده‌ها هزار مدرسه کشور تکرار نمی‌شود.
درباره روایت جنگ در کتاب‌ها نیز، حساسیت اصلی در شیوه انتقال است. کودکان دبستانی که خود اضطراب جنگ را تجربه کرده‌اند، به روایتی نیاز دارند که همراه با امید، احساس امنیت و پرسشگری باشد و معلم برای مدیریت پرسش‌ها و هیجان‌های آنان در کلاس، به راهنمای روان‌شناختی و تربیتی روشن نیاز دارد.
راهکار فرهنگیان پرس روشن است: انتشار سریع و عمومی راهنماهای عمل، همان‌گونه که وعده داده شد؛ طراحی دوره‌های ضمن خدمت کارگاهی و عملی برای معلمان پایه‌های اول تا سوم پیش از هر گونه تعمیم؛ اختصاص بخشی از ساعت موظف به طراحی و هم‌اندیشی درسی؛ انتخاب بخشی از مدارس الگو از مناطق کم‌برخوردار؛ و انتشار گزارش مستقل ارزیابی پایان سال از این ۲۰۰ مدرسه با مشارکت خود معلمان. سامانه nazar.roshd.ir نیز تنها زمانی معنا دارد که نتیجه نظرات معلمان و تغییرات حاصل از آن به‌صورت شفاف اعلام شود. تحول برنامه درسی، پیش از آنکه در کتاب رقم بخورد، باید در توانمندی و انگیزه معلم ساخته شود.
