پژوهشگران موسسه پزشکی والتر و الیزا هال استرالیا با همکاری بیمارستان سلطنتی ملبورن، نقص مولکولی پنهانی را در سلولهای روده بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده کشف کردهاند که حتی در بیمارانی که بیماریشان بهخوبی کنترل شده، وجود دارد. این کشف که در مجله معتبر «ساینس» منتشر شده، مسیرهای تازهای برای پیشبینی زودهنگام عود بیماری، نظارت دقیقتر و درمان هدفمندتر میگشاید.
به گزارش فرهنگیان پرس، بیماری التهابی روده (IBD) که شامل دو نوع اصلی بیماری کرون و کولیت اولسراتیو میشود، یک بیماری مزمن و ناتوانکننده با علائمی همچون خونریزی مقعدی، درد شکم، اسهال، خستگی و کاهش وزن است. با وجود پیشرفتهای چشمگیر در درمانهای نوین که به بسیاری از بیماران کمک میکند به مرحله بهبودی نسبی برسند، این بیماری همچنان یکی از چالشبرانگیزترین معضلات حوزه گوارش محسوب میشود؛ چراکه بیماران اغلب بین دورههای کنترل علائم و عودهای ناگهانی و شدید در نوسان هستند.
حالا پژوهشگران موسسه پزشکی والتر و الیزا هال استرالیا (WEHI) در مطالعهای که نتایج آن در مجله معتبر «ساینس» منتشر شده، موفق به شناسایی یک «نقص داغ و پنهان» در سطح مولکولی در سلولهای روده بیماران مبتلا به IBD شدهاند. این نقص که شامل مرگ غیرطبیعی سلولهای روده است، حتی در بیمارانی که بهظاهر بیماریشان کاملاً تحت کنترل بوده و هیچ علامتی نداشتهاند، قابل تشخیص بوده است.
دکتر «آندره سامسون»، یکی از نویسندگان این مطالعه، در این باره گفت: «هنگامی که تشخیص IBD داده میشود، این بیماری هرگز از بین نمیرود. حتی اگر با درمانهای موجود بدون علامت شوید، میدانیم که احتمال عود یا بازگشت بیماری وجود دارد». او افزود: «آنچه در نمونههای بیماران یافتیم این بود که سلولهای روده برای مرگ آماده شدهاند. حتی در بیمارانی که اساساً هیچ علامتی ندارند، هنوز این مشکل پایدار وجود دارد».
پروفسور «جیمز مورفی»، معاون مؤسسه WEHI و یکی دیگر از نویسندگان این مطالعه، با تأکید بر رویکرد متفاوت این پژوهش خاطرنشان کرد: «بیشتر محققان بر مشکل بالینی عمده متمرکز بودهاند، زمانی که بیمار با التهاب شدید روده به بیمارستان مراجعه میکند. اما ما به سراغ بافت رودهای رفتهایم که نشانههای واضحی از بیماری فعال ندارد. چیزی که مییابیم این است که این نقص مولکولی خیلی زود در روند پیشرفت بیماری رخ میدهد – یکی از اولین دومینوهایی که سقوط میکند».
یافتههای این پژوهش بر اساس حدود ۹۰۰ نمونه بیوپسی جمعآوریشده از ۸۰ فرد مبتلا به IBD و افراد سالم انجام شده است. محققان با استفاده از این نمونهها، ارگانوئیدهای مشتقشده از بیمار (بافتهای آزمایشگاهی رشد دادهشده از نمونههای بیمار) را برای تحلیل دقیقتر ایجاد کردند. پروفسور «ادوین هاوکینز»، یکی دیگر از نویسندگان مطالعه، با اشاره به قدرت این رویکرد گفت: «اگرچه مرگ سلولی برای مدت طولانی در IBD مطرح بوده، اما چگونگی بروز آن در انسان نامشخص باقی مانده بود، احتمالاً به این دلیل که بیشتر مطالعات بر مدلهای موشی متکی هستند که اغلب وضعیت انسان را بهدرستی شبیهسازی نمیکنند. مطالعه ما بر اساس بافت انسانی و بیوپسیهای بیمار است».
محققان این بیماران را برای بیش از دو سال پیگیری کردند و دریافتند افرادی که سطوح بالاتری از سیگنال مرگ سلولی روده داشتند، بهطور قابلتوجهی بیشتر در معرض عود بیماری قرار داشتند. این یافته، ایده رایجی را که مرگ سلولی در IBD صرفاً پیامد التهاب است، به چالش میکشد و نشان میدهد که این فرآیند ممکن است بخشی از مکانیسم محرک بیماری باشد.
اهمیت این کشف برای جامعه ایرانی از آن جهت دوچندان میشود که آمارها حاکی از شیوع روزافزون بیماریهای التهابی روده در کشور است. بر اساس برآوردهای نظام ثبت ملی بیماریهای التهابی روده، حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار بیمار مبتلا در کشور وجود دارد که از این میان نزدیک به دو سوم به کولیت اولسراتیو و حدود ۳۰ درصد به فرمهای شدید بیماری مبتلا هستند که به درمانهای رایج پاسخ مناسبی نمیدهند. همچنین دکتر کامران باقری لنکرانی، وزیر اسبق بهداشت و رئیس انجمن علمی آندوسکوپیهای گوارشی ایران، اخیراً اعلام کرده است که برآوردها نشان میدهد در حال حاضر حدود ۱۰۰ هزار نفر در کشور به این بیماریها مبتلا هستند و هر سال حدود ۲۰ درصد به تعداد بیماران افزوده میشود.
دکتر رضا ملکزاده، فوقتخصص کبد و گوارش، نیز در سمینار علمی التهاب روده که آبانماه ۱۴۰۴ در یزد برگزار شد، هشدار داده بود که بیماری التهاب روده طی ۲۰ سال گذشته ۸۰ درصد شیوع پیدا کرده و به چالشی بزرگ در نظام سلامت تبدیل شده است. او با اشاره به مطالعهای در سال ۲۰۱۹، شیوع این بیماری در ایران را به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر، ۳۵ نفر اعلام کرد که در مقایسه با آمریکا با ۵۰۲ نفر بسیار پایینتر است، اما تأکید کرد سیر ابتلا در ایران و جهان صعودی و بهشدت در حال افزایش است.
در اردیبهشتماه ۱۴۰۴ نیز به مناسبت روز جهانی بیماریهای التهابی روده، «سمینار حمایت از بیماران التهابی روده» با حضور اساتید فوقتخصص گوارش و بیماران در بیمارستان شریعتی تهران برگزار شد که در آن بر چالشهای درمانی، کاهش اثربخشی داروهای بیولوژیک در برخی بیماران و نقش درمانهای نوین تأکید شد.
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
کشف نقص مولکولی پنهان در سلولهای روده بیماران IBD، بیشک یکی از مهمترین دستاوردهای علمی در حوزه گوارش در سالهای اخیر محسوب میشود؛ اما پرسش اساسی اینجاست که این کشف چه زمانی بهصورت عملی به درمانگاهها و بیماران ایرانی میرسد؟ با توجه به شیوع روزافزون این بیماری در ایران و افزایش سالانه ۲۰ درصدی مبتلایان، نظام سلامت کشور نیازمند برنامهریزی جدی برای بهرهگیری از این دستاوردهای علمی نوین است. از یک سو، تشخیص زودهنگام مبتنی بر این نشانگرهای مولکولی میتواند از پیشرفت بیماری و عودهای ناگهانی جلوگیری کند و بار سنگین هزینههای درمانی و بستری را کاهش دهد. از سوی دیگر، با توجه به اینکه حدود ۳۰ درصد از بیماران ایرانی به درمانهای رایج پاسخ نمیدهند و نیازمند داروهای گرانقیمت بیولوژیک هستند، توسعه روشهای درمانی هدفمندتر بر اساس این یافتهها میتواند تحولی اساسی در کیفیت زندگی این بیماران ایجاد کند. آنچه امروز بیش از هر چیزی ضرورت دارد، ایجاد پل ارتباطی میان پژوهشهای پیشرفته جهانی و سیستم درمانی کشور است تا این دستاوردها از صفحات مجلات علمی به بستر واقعی درمان بیماران ایرانی راه پیدا کنند.
