یک روانشناس بالینی با اشاره به کاهش طبیعی تمرکز در شرایط استرس مزمن، به دانش‌آموزان و دانشجویان توصیه کرد که با مدیریت انتظارات، استفاده از بازه‌های کوتاه مطالعه و پرهیز از پیگیری اخبار در حین درس، عملکرد خود را در بحران حفظ کنند و از احساس گناه بابت کاهش بازدهی بپرهیزند.
به گزارش فرهنگیان پرس، اعظم نوفرستی، استادیار دانشگاه تهران و عضو هیأت علمی این دانشگاه، در گفت‌وگو با ایرنا به بررسی چالش‌های تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان در شرایط بحران و جنگ پرداخت و راهکارهای عملی برای مدیریت این شرایط ارائه کرد . او با اشاره به اینکه یکی از اشتباه‌های رایج، انتظار عملکرد دوران آرامش در شرایط بحرانی است، تأکید کرد که در بحران، هدف باید حفظ عملکرد تا حد امکان باشد، نه ارائه بهترین عملکرد زندگی.
نوفرستی توضیح داد که در شرایط استرس مزمن، توان تمرکز معمولاً کاهش می‌یابد و به جای مطالعه طولانی و پیوسته، استفاده از بازه‌های ۲۵ تا ۴۵ دقیقه‌ای با استراحت‌های کوتاه، سازگارتر با محدودیت‌های توجه در شرایط استرس است. همچنین تأکید کرد که دانش‌آموزان و دانشجویان باید پیش از آغاز مطالعه، سیستم عصبی خود را تنظیم کنند. رفتارهایی مانند نوشیدن آرام یک لیوان آب یا چای، چند دقیقه راه رفتن، کشش عضلات و صحبت کوتاه با یک فرد قابل اعتماد، به عنوان مقدمه یادگیری بهتر توصیه شده است.
این روانشناس بالینی به دانش‌آموزان و دانشجویان توصیه کرد که پیگیری اخبار را در حین مطالعه کنار بگذارند و اعلان‌های خبری و شبکه‌های اجتماعی را تا حد امکان خاموش کنند. او با بیان اینکه وقفه‌های مکرر برای بررسی اخبار، یکی از عوامل اصلی افت تمرکز است، تأکید کرد که این کار به معنای نادیده گرفتن واقعیت نیست؛ بلکه راهی برای کاهش جابه‌جایی مداوم توجه است.
تغییر رویکرد مطالعه؛ از حفظ کردن به درک عمیق
نوفرستی با اشاره به اینکه استرس، حافظه بازیابی را بیش از حافظه یادگیری تحت تأثیر قرار می‌دهد، به دانش‌آموزان و داوطلبان آزمون‌های سراسری توصیه کرد که از حفظ کردن صرف فاصله بگیرند و به جای چندین بار خواندن مطالب، به درک عمیق و ایجاد ارتباط بین مطالب جدید و قبلی بپردازند. او پیشنهاد داد که برای فهم بهتر، از خود سؤال بپرسند، مطالب را بدون نگاه به کتاب بازگو کنند، تست بزنند و مطالب را برای شخص دیگری توضیح دهند.
او با یادآوری اهمیت خواب کافی، هشدار داد که در دوره امتحانات، وسوسه کم کردن خواب زیاد است، اما در شرایط استرس، کمبود خواب می‌تواند اضطراب را افزایش دهد، تمرکز را کاهش دهد و تثبیت حافظه را مختل کند. به گفته او، حتی اگر ساعت خواب کمتر از حد ایده‌آل است، منظم بودن زمان خواب و بیداری اهمیت زیادی دارد.
کنار گذاشتن احساس گناه و پرهیز از مقایسه
نوفرستی با بیان اینکه باید احساس گناه بابت کاهش تمرکز کنار گذاشته شود، گفت که بسیاری از دانشجویان و دانش‌آموزان می‌گویند «اگر بیشتر تلاش می‌کردم، بهتر درس می‌خواندم»، در حالی که در شرایط بحران، کاهش تمرکز اغلب نتیجه تنبلی نیست، بلکه نتیجه فعال بودن سیستم هشدار مغز است. وی تأکید کرد که احساس گناه، خود به افزایش اضطراب و کاهش عملکرد منجر می‌شود.
همچنین به دانش‌آموزان و دانشجویان توصیه کرد که از مقایسه خود با دیگران در شرایط استرس‌زا بپرهیزند، زیرا افراد واکنش‌های متفاوتی به بحران دارند و این تفاوت‌ها به عوامل متعددی مانند تجربه‌های قبلی، شرایط خانوادگی و میزان مواجهه با بحران بستگی دارد.
مرور ارزش‌های زندگی و نقش خانواده
این عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با توصیه به مرور ارزش‌های زندگی در شرایط جنگی و بحران، تصریح کرد که گاهی در این شرایط، افراد به دلیل کاهش تمرکز از درس خواندن اجتناب می‌کنند و این اجتناب به عملکرد ضعیف‌تر و اضطراب بیشتر منجر می‌شود. مرور ارزش‌هایی مانند موفقیت در تحصیل و احساس قدرت کردن در شرایط دشوار، می‌تواند انگیزه لازم را افزایش دهد.
نوفرستی در پاسخ به پرسشی درباره نقش خانواده‌ها، گفت که خانواده‌ها گاهی ناخواسته با جملاتی مانند «الان وقت درس خواندن است، به چیزی فکر نکن» فشار روانی را بیشتر می‌کنند. در عوض، پیشنهاد داد که با جملات همدلانه‌ای مانند «می‌دانم تمرکز در این شرایط سخت‌تر شده است» و «برنامه‌ای تنظیم کنیم که هم استراحت داشته باشی و هم درس بخوانی» از فرزندان خود حمایت کنند.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
با وجود توصیه‌های ارزشمند این روانشناس بالینی، چالش اصلی در شرایط بحران، فاصله بین آگاهی از این راهکارها و اجرای عملی آنهاست. بررسی پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که در شرایط بحران، برنامه‌ریزی درسی سنتی با ساختارهای ثابت و محتوای از پیش تعیین شده، توان پاسخگویی به نیازهای روانی و آموزشی دانش‌آموزان را ندارد و ضرورت بازنگری در برنامه‌ریزی درسی با رویکردی انعطاف‌پذیر و مهارت‌محور، بیش از پیش احساس می‌شود . همچنین مطالعات نشان داده است که استرس مداوم می‌تواند توانایی تمرکز، حافظه و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان را به شدت کاهش دهد و ارائه آموزش‌های مهارت‌محور مانند تکنیک‌های ذهن‌آگاهی و مدیریت استرس در مدارس، می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای تاب‌آوری دانش‌آموزان ایفا کند . با توجه به اینکه هم‌اکنون کشور در شرایط آتش‌بس موقت و تنش‌های روانی ناشی از جنگ قرار دارد، ضرورت دارد وزارت آموزش و پرورش با همکاری سازمان نظام روان‌شناسی، برنامه‌های حمایت روانی و مشاوره‌ای را برای دانش‌آموزان و دانشجویان در مدارس و دانشگاه‌ها گسترش دهد و با تشکیل کارگروه‌های تخصصی، محتوای آموزشی را با نیازهای روانی دانش‌آموزان در شرایط بحران تطبیق دهد. همچنین توصیه می‌شود که خانواده‌ها با آگاهی از این راهکارها، فضای خانه را به محیطی آرام و حمایت‌گر برای تحصیل فرزندان خود تبدیل کنند و از هرگونه فشار روانی غیرضروری بر آنان بپرهیزند.
