سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی از تولید نسخه جدید کتاب «آمادگی دفاعی» پایه نهم خبر داد؛ کتابی که با تغییر رویکرد از آموزش صرفاً حافظه‌محور به آموزش مهارتی و موقعیت‌محور، موضوعاتی مانند شناخت تهدید، پدافند غیرعامل، جنگ سایبری، امداد و نجات و مهارت‌های خودامدادی را در برنامه آموزشی دانش‌آموزان قرار داده است.
به گزارش فرهنگیان پرس، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی از تولید کتاب جدید «آمادگی دفاعی» پایه نهم خبر داده است؛ کتابی که با همکاری مجموعه‌هایی از جمله نیروهای مسلح، سازمان بسیج مستضعفین، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت، سازمان پدافند غیرعامل و جمعیت هلال احمر تدوین شده و قرار است آموزش مفاهیم دفاعی را از سطح انتقال اطلاعات به سمت آموزش مهارت و مواجهه با موقعیت‌های واقعی سوق دهد.
بر اساس توضیحات سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، در تدوین نسخه جدید تلاش شده است دانش‌آموز ابتدا با مفاهیم پایه‌ای مانند تهدید، دفاع و امنیت آشنا شود و سپس با چگونگی مواجهه با شرایط مختلف و مهارت‌های مورد نیاز در موقعیت‌های بحرانی روبه‌رو شود. این تغییر رویکرد در نقشه مفهومی کتاب نیز مورد توجه قرار گرفته و «آگاهی و شناخت استراتژیک و راهبردی» به عنوان یکی از محورهای آن مطرح شده است.
کتاب جدید در سه فصل «مفاهیم و ضرورت آمادگی دفاعی»، «فرهنگ دفاعی» و «مهارت‌های دفاع» سازمان‌دهی شده است. فصل نخست به مبانی نظری اختصاص دارد و موضوعاتی مانند مفهوم تهدید، دشمن، دفاع، امنیت و موقعیت ایران را بررسی می‌کند. در این بخش، تهدیدها تنها به حوزه نظامی محدود نشده و ابعاد اقتصادی، فرهنگی و سایبری نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در فصل دوم، موضوع «فرهنگ دفاعی» با تمرکز بر تجربه تاریخی ایران و روایت‌های مربوط به دفاع مقدس دنبال می‌شود. درس‌های «روایت فتح»، «باید برخاست» و «رویارویی قدرت‌ها» در این فصل قرار گرفته‌اند و تلاش شده است تجربه‌های دفاعی، نقش مردم، همکاری گروهی، خودباوری و برخی مؤلفه‌های قدرت ملی برای دانش‌آموزان روایت شود.
فصل سوم کتاب نیز به بخش مهارتی اختصاص دارد و درس‌هایی با محورهای «نظام جمع و مهارت‌های رزم»، «پدافند غیرعامل»، «جنگ پنهان» و «امداد و نجات» را شامل می‌شود. در این بخش، دانش‌آموز با مجموعه‌ای از مهارت‌های مرتبط با شرایط بحرانی و شیوه کاهش آسیب‌پذیری آشنا می‌شود.
تغییر محتوای کتاب برای مواجهه با تهدیدهای جدید
یکی از تغییرات مهم کتاب جدید، توجه بیشتر به تهدیدهای غیرنظامی و شکل‌های جدید جنگ و بحران است. در بخش مربوط به «جنگ پنهان»، موضوعاتی مانند جنگ روانی، جنگ سایبری، شایعه‌پراکنی، دستکاری اطلاعات و نقش شبکه‌های اجتماعی مطرح شده و بر تقویت تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای تأکید شده است.
این رویکرد با روند گسترده‌تر آموزش سواد رسانه‌ای در سال‌های اخیر نیز هم‌راستا است. در نسخه‌های منتشرشده از محتوای آموزشی آمادگی دفاعی در سال ۱۴۰۴ نیز موضوعاتی مانند شناخت و مقابله با جنگ نرم و پدافند غیرعامل در محتوای آموزشی این درس دیده می‌شد.
در بخش پدافند غیرعامل نیز دانش‌آموز با مفاهیمی مانند استتار، پراکندگی تجهیزات، استحکام‌سازی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی آشنا می‌شود. هدف اعلام‌شده این بخش، آموزش راهکارهایی برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر انواع تهدیدها و حملات است.
همزمان، کتاب جدید تلاش کرده است موضوعات مربوط به بحران را از سطح مفاهیم نظری فراتر ببرد. در بخش امداد و نجات، اصول اولیه کمک‌های اولیه، واکنش در شرایط زلزله، مدیریت بحران، مواجهه با آسیب‌ها و ضرورت حفظ آرامش در شرایط بحرانی مورد توجه قرار گرفته است.
این تغییر از آن جهت اهمیت دارد که آموزش آمادگی در برابر بحران تنها به زمان وقوع جنگ محدود نمی‌شود و می‌تواند در حوادث طبیعی، سوانح و موقعیت‌های اضطراری نیز کاربرد داشته باشد. برای دانش‌آموزان، آشنایی با مهارت‌های اولیه امدادی و شیوه واکنش درست در لحظات بحرانی می‌تواند بخشی از آموزش عمومی ایمنی محسوب شود.
کتاب جدید؛ از محتوای درسی تا مهارت‌های کاربردی
در بخش «نظام جمع و مهارت‌های رزم» نیز موضوعاتی مانند انضباط فردی، هماهنگی گروهی، جهت‌یابی، تخمین مسافت و بقا در شرایط دشوار مطرح شده است. به این ترتیب، ساختار جدید کتاب تلاش دارد میان مفاهیم نظری، فعالیت‌های آموزشی و موقعیت‌های عملی ارتباط برقرار کند.
تغییرات کتاب تنها به محتوای نوشتاری محدود نشده است. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اعلام کرده که متن، تصویر، فعالیت، تمرین، جلد و پشت جلد و رمزینه‌های پاسخ سریع نیز بازطراحی شده‌اند تا قالب ارائه محتوا برای مخاطب نوجوان جذاب‌تر و به‌روزتر باشد.
این تغییرات در شرایطی صورت گرفته که نسخه کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ نیز به صورت الکترونیکی در دسترس دانش‌آموزان قرار داشت و منابع آموزشی مرتبط با آن در فضای آموزشی منتشر شده بود. بنابراین، بازطراحی محتوای کتاب جدید می‌تواند برای دانش‌آموزان، خانواده‌ها و معلمان به معنای تغییر قابل توجه در نحوه مواجهه با این درس باشد.
در روایت جدید کتاب، حوادث سال‌های اخیر نیز مورد توجه قرار گرفته و موضوعاتی درباره جنگ‌های اخیر، ترورها و حوادث مرتبط با کشور در محتوای کتاب گنجانده شده است. همچنین دفاع مقدس هشت‌ساله با روایت و ساختار جدیدی برای دانش‌آموزان ارائه شده است.
در کنار این موارد، کتاب تلاش دارد مفهوم تهدید را گسترده‌تر از یک مواجهه نظامی مستقیم تعریف کند و دانش‌آموز را با ابعاد رسانه‌ای، سایبری، اقتصادی و فرهنگی آن نیز آشنا سازد. از این منظر، آموزش تفکر انتقادی و توانایی تشخیص اطلاعات نادرست می‌تواند یکی از بخش‌های مهم‌تر و کاربردی‌تر محتوای جدید باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که نوجوانان بخش قابل توجهی از اطلاعات روزمره خود را از شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند.
هدف اعلام‌شده از تألیف این کتاب، تقویت هویت ملی، اسلامی و انقلابی، افزایش آگاهی نسبت به موقعیت و ظرفیت‌های کشور و آموزش مهارت‌های دفاعی عمومی، خودامدادی و دگرامدادی عنوان شده است. سازمان پژوهش همچنین تأکید کرده که در فرایند بهبود محتوای کتاب‌های درسی، نظرات دانش‌آموزان، والدین، فرهنگیان و فعالان تعلیم و تربیت مورد توجه قرار می‌گیرد و سامانه‌های نظرسنجی این سازمان برای دریافت دیدگاه‌های مخاطبان فعال است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
تغییر رویکرد کتاب آمادگی دفاعی از حافظه‌محوری به سمت آموزش مهارت، در صورتی که در کلاس درس نیز به شکل واقعی اجرا شود، می‌تواند نقطه مهمی در آموزش آمادگی دانش‌آموزان باشد. با این حال، موفقیت چنین کتابی فقط به محتوای تألیف‌شده وابسته نیست؛ بلکه کیفیت آموزش معلم، امکانات مدرسه و فرصت انجام فعالیت‌های عملی نیز تعیین‌کننده است. برای مثال، آموزش کمک‌های اولیه، مدیریت بحران، سواد رسانه‌ای و واکنش در شرایط اضطراری زمانی اثربخش خواهد بود که دانش‌آموز بتواند آن را در قالب تمرین و موقعیت واقعی تجربه کند، نه اینکه صرفاً برای امتحان حفظ کند. از سوی دیگر، محتوای مرتبط با تهدید، جنگ و حوادث روز باید متناسب با سن دانش‌آموز، دقیق، مستند و به دور از ایجاد اضطراب ارائه شود. اگر سازمان پژوهش بتواند بازخورد معلمان و دانش‌آموزان را پس از اجرای کتاب به صورت مستمر دریافت و بر اساس آن محتوای آموزشی و روش تدریس را اصلاح کند، کتاب آمادگی دفاعی می‌تواند علاوه بر هدف‌های دفاعی، به یک منبع کاربردی برای آموزش ایمنی، تاب‌آوری، سواد رسانه‌ای و مهارت‌های مواجهه با بحران تبدیل شود.
