سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اعلام کرده است که محتوای شماری از کتاب‌های درسی دوره‌های ابتدایی و متوسطه با تمرکز بر مفاهیمی مانند مقاومت، ایثار، امنیت، دفاع از میهن و عزت ملی بازطراحی شده و در برخی کتاب‌ها نیز وقایع جنگ‌های اخیر و شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران و دانش‌آموزان میناب روایت شده است.
به گزارش فرهنگیان پرس، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اعلام کرده است که محتوای جدید برخی کتاب‌های درسی با هدف بازتاب تحولات جنگ‌های اخیر و انتقال مفاهیمی مانند ایستادگی، مقاومت، ایثار، مسئولیت‌پذیری، امنیت، دفاع از میهن و عزت ملی متناسب با سن دانش‌آموزان بازطراحی شده است؛ تغییراتی که در کتاب‌های دوره ابتدایی، متوسطه اول و دوم و همچنین برخی رشته‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش دیده می‌شود.
براساس گزارش ایرنا از سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، بخشی از کتاب‌هایی که در جریان وقوع جنگ اخیر هنوز برای چاپ و توزیع ارسال نشده بودند، با محتوای جدید طراحی شدند. در این تغییرات، تلاش شده است رخدادهای اخیر در قالب‌های آموزشی، روایی و تصویری و متناسب با محتوای هر درس وارد کتاب‌های درسی شود.
یکی از نمونه‌های این تغییرات در کتاب «هدیه‌های آسمان» پایه پنجم دیده می‌شود. در درس پانزدهم این کتاب با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند»، موضوع تقابل ایران با اسرائیل و آمریکا و همچنین شجاعت و تدابیر رهبر جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با دشمنان مورد توجه قرار گرفته است.
در کتاب «هدیه‌های آسمان» پایه ششم نیز بخش‌هایی از محتوا به جنگ‌های اخیر، شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران، دانش‌آموزان میناب و عملکرد نیروهای مسلح اختصاص یافته است. درس دوازدهم این کتاب با عنوان «زنگ میناب» در صفحات ۷۲ تا ۷۹، روایت جنگ رمضان، شهادت دانش‌آموزان میناب و مقاومت نیروهای مسلح را دنبال می‌کند.
در بخش‌های دیگری از همین کتاب نیز موضوعاتی همچون ایستادگی، شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران و شهدای جنگ‌های اخیر مورد اشاره قرار گرفته است. درس «حماسه‌آفرینان جاویدان» نیز به شهدای جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه و شهدای ناو دنا پرداخته است.

بازطراحی کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم

یکی از تغییرات گسترده‌تر در دوره متوسطه اول، مربوط به کتاب «آمادگی دفاعی» پایه نهم است. براساس گزارش منتشرشده، بیش از ۸۰ درصد این کتاب نونگاشت شده و رویکرد آن از آموزش‌های سنتی به سمت شناخت مفاهیم جدید دفاعی و تهدیدهای نوین تغییر کرده است.
ساختار جدید کتاب در سه فصل تنظیم شده است؛ فصل نخست با عنوان «مفاهیم و ضرورت آمادگی دفاعی» به موضوعاتی مانند تهدید، دشمن و موقعیت ایران و تهدیدهای آن می‌پردازد. فصل دوم با عنوان «فرهنگ دفاعی ما» شامل موضوعاتی مانند روایت فتح، باید برخاست و رویارویی قدرت‌هاست و فصل سوم نیز «مهارت‌های دفاعی» را با محورهایی همچون نظام جمع و مهارت‌های رزم، پدافند غیرعامل، جنگ پنهان و امداد و نجات دنبال می‌کند.
در این کتاب، آموزش مفاهیم دفاعی صرفاً به روایت تاریخی محدود نشده و تلاش شده است موضوعاتی مانند پدافند غیرعامل، خودامدادی، دگرامدادی، مهارت‌های بقا و امداد و نجات نیز مورد توجه قرار گیرد.
براساس گزارش سازمان پژوهش، بازطراحی این کتاب با همکاری نهادهایی از جمله نیروهای مسلح، سازمان بسیج مستضعفین، بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت، سازمان پدافند غیرعامل و جمعیت هلال احمر انجام شده است.
در کتاب مطالعات اجتماعی پایه نهم نیز بخشی از صفحات به تحولات ایران پس از جنگ هشت‌ساله و سپس تقابل ایران با اسرائیل و آمریکا و روایت تجاوز و مقاومت اختصاص یافته است.
در کتاب «از من تا خدا» پایه هفتم نیز درس «در سایه امن تو» به جنگ‌های اخیر، شهادت دانش‌آموزان میناب، رهبر جمهوری اسلامی ایران و فرماندهان و همچنین جان‌فشانی مردم و نیروهای نظامی پرداخته است. در بخش‌های دیگری از همین کتاب نیز موضوعاتی مانند قدرت موشکی ایران، شهید حسن طهرانی‌مقدم و جنگ‌های اخیر مطرح شده است.
در پایه هشتم، کتاب «از من تا خدا» بر مفاهیم اعتقادی مرتبط با ایستادگی تأکید دارد و در پایه نهم نیز موضوعاتی مانند ولایت فقیه، انرژی هسته‌ای، موشک و جنگ‌های اخیر در برخی مطالب کتاب مورد اشاره قرار گرفته است.

روایت تحولات اخیر در کتاب‌های متوسطه دوم

تغییرات محتوایی به دوره متوسطه دوم نیز رسیده است. در کتاب «تاریخ معاصر ایران» پایه یازدهم، بخشی با عنوان «جمهوری اسلامی ایران پس از جنگ ۸ ساله در جهان جدید» به تحولات ایران پس از جنگ هشت‌ساله و رخدادهای مرتبط با جنگ اخیر اختصاص یافته است.
در این بخش، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، زمینه‌های شکل‌گیری آن و رخدادهای مرتبط، در چارچوب تحولات تاریخ معاصر کشور روایت شده است.
همزمان، در پشت جلد شماری از کتاب‌های درسی نیز طرحی با عنوان «ایران عزیز» قرار گرفته است. براساس توضیحات سازمان پژوهش، این طرح با هدف بازنمایی مفاهیمی مانند غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی طراحی شده است.
این طرح در تعدادی از کتاب‌های پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی، پایه‌های هفتم تا نهم متوسطه اول و پایه‌های دهم تا دوازدهم متوسطه دوم اجرا شده است. برخی کتاب‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش نیز در این طرح قرار گرفته‌اند.
در طراحی این بخش، ابتدا مفاهیم مرتبط با عزت و سربلندی ایران از بیانات رهبر جمهوری اسلامی استخراج و سپس متناسب با محتوای هر کتاب، پیام‌های متنی و تصویری انتخاب شده‌اند.
مرور این تغییرات نشان می‌دهد که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی تلاش کرده است روایت جنگ‌های اخیر را در قالب‌های مختلف و متناسب با پایه تحصیلی دانش‌آموزان وارد کتاب‌های درسی کند؛ از مطالب تاریخی و اعتقادی گرفته تا آموزش دفاعی، مهارت‌های امدادی و محتوای تصویری.

پیشینه تغییر محتوای کتاب‌های درسی

بازنگری در محتوای کتاب‌های درسی همزمان با تحولات اجتماعی و سیاسی کشور، موضوعی تازه نیست و در سال‌های مختلف، کتاب‌های درسی متناسب با تغییرات برنامه‌های آموزشی و نیازهای جدید بازنگری شده‌اند. در این میان، وقوع جنگ و بحران‌های امنیتی نیز معمولاً به بازتاب برخی مفاهیم در محتوای آموزشی منجر می‌شود.
با این حال، میزان و سرعت ورود رخدادهای بسیار جدید به کتاب‌های درسی، به زمان چاپ، فرایند تألیف و تصویب محتوا و امکان اعمال تغییرات پیش از توزیع وابسته است. در گزارش سازمان پژوهش نیز تصریح شده که به دلیل چاپ‌سپاری بخشی از کتاب‌ها در زمان وقوع جنگ، تغییرات عمدتاً در کتاب‌هایی اعمال شده که هنوز برای چاپ و توزیع ارسال نشده بودند.
از این منظر، تفاوت محتوای کتاب‌های چاپ‌شده و کتاب‌هایی که امکان بازنگری در آنها وجود داشته، می‌تواند در سال تحصیلی جاری قابل توجه باشد. همچنین محتوای جدید نشان می‌دهد که آموزش مفاهیم دفاعی در برخی کتاب‌ها از روایت صرفاً تاریخی به سمت موضوعاتی مانند شناخت تهدید، پدافند غیرعامل، امداد و نجات و مهارت‌های مواجهه با بحران نیز حرکت کرده است.

زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس

ورود رخدادهای جنگی و تحولات بسیار جدید به کتاب‌های درسی، موضوعی حساس است؛ زیرا کتاب درسی فقط یک ابزار انتقال اطلاعات نیست و می‌تواند در شکل‌گیری نگرش، هویت و برداشت دانش‌آموز از جامعه و جهان نقش داشته باشد. بنابراین در کنار ضرورت آموزش تاریخ و تحولات کشور، دقت علمی، تناسب سنی، تفکیک واقعیت تاریخی از تحلیل و پرهیز از انتقال محتوای اضطراب‌آور به دانش‌آموزان باید مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، آموزش مهارت‌هایی مانند امداد و نجات، پدافند غیرعامل و مدیریت شرایط اضطراری می‌تواند کارکردی عملی برای دانش‌آموزان داشته باشد؛ به‌ویژه اگر آموزش این مفاهیم از سطح اطلاعات نظری فراتر رود و به مهارت‌های قابل استفاده در شرایط بحران تبدیل شود.
به نظر می‌رسد ارزیابی مستمر آثار آموزشی این تغییرات نیز اهمیت دارد. دریافت نظر معلمان، متخصصان علوم تربیتی، کارشناسان برنامه‌ریزی درسی و حتی خود دانش‌آموزان می‌تواند مشخص کند که محتوای جدید تا چه اندازه با اهداف آموزشی، نیازهای سنی و واقعیت‌های جامعه هماهنگ است. کتاب درسی زمانی می‌تواند نقش مؤثر خود را ایفا کند که هم روایتگر تحولات زمانه باشد و هم استانداردهای آموزشی، علمی و تربیتی را حفظ کند.