نهمین دوره طرح «زائران حرم حسینی» از چهارم تا سیزدهم آبان‌ماه با اعزام ۴۰۰ نفر از خادمان ثابت بقاع متبرکه، امامزادگان و بازنشستگان سازمان اوقاف و امور خیریه به عتبات عالیات اجرا می‌شود. این برنامه در قالب هشت کاروان ۵۰ نفره برگزار خواهد شد و با کاهش مدت سفر از هفت روز به پنج روز، هزینه‌های اعزام حدود ۳۰ درصد کاهش می‌یابد. به گفته مسئولان سازمان اوقاف، بخشی از هزینه‌های این سفر از محل عواید موقوفاتی تأمین می‌شود که با نیت اعزام زائر به ثبت رسیده‌اند.
به گزارش فرهنگیان پرس، نهمین دوره طرح «زائران حرم حسینی» با هدف فراهم‌کردن امکان زیارت عتبات عالیات برای خادمان ثابت بقاع متبرکه، امامزادگان و بازنشستگان سازمان اوقاف و امور خیریه، از چهارم تا سیزدهم آبان‌ماه اجرا می‌شود. در این دوره، ۴۰۰ نفر شامل ۳۷۶ زائر و ۲۴ نفر از عوامل اجرایی، در قالب هشت کاروان ۵۰ نفره به کربلای معلی اعزام خواهند شد. تأمین بخشی از هزینه‌ها از محل موقوفات، کاهش هزینه‌های سفر و فراهم‌کردن امکان حضور زائران بیشتری در این برنامه، از مهم‌ترین محورهای دوره جدید این طرح است.
جزئیات این برنامه در وبینار هماهنگی نهمین دوره طرح زائران حرم حسینی که ۲۸ مهرماه با حضور حجت‌الاسلام غلامرضا عادل، معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه، حجت‌الاسلام محمدکاظم موسوی متقی، مدیرکل امور اجتماعی و مشارکت‌های مردمی سازمان، کارشناسان مرتبط، مدیران شرکت شمسا و مدیران کاروان‌ها برگزار شد، تشریح شد.
حجت‌الاسلام غلامرضا عادل در این نشست با اشاره به نقش واقفان در فراهم‌کردن امکان زیارت زائران اظهار کرد: «برکت این سفر، واقفانی هستند که به واسطه نیت خیر خود، زمینه اعزام کریمانه زائران را فراهم می‌کنند.» او همچنین با اشاره به انتخاب افرادی که پیش از این از سفر زیارتی کربلا محروم بوده‌اند، بر اهمیت خدمت‌رسانی به زائران و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای حضور آنان در حرم مطهر امام حسین(ع) تأکید کرد.
کاهش هزینه‌های سفر با تغییر برنامه اعزام
حجت‌الاسلام محمدکاظم موسوی متقی، مدیرکل امور اجتماعی و مشارکت‌های مردمی سازمان اوقاف و امور خیریه، با تشریح جزئیات اجرایی این طرح اعلام کرد که مدت سفر در دوره جدید از هفت روز به پنج روز کاهش یافته است. به گفته او، این تصمیم با هدف مدیریت هزینه‌ها اتخاذ شده و کاهش حدود ۳۰ درصدی هزینه‌های اعزام را به دنبال داشته است؛ اقدامی که امکان استفاده از منابع موجود برای اعزام شمار بیشتری از زائران را فراهم می‌کند.
بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، استفاده از اتوبوس‌های ویژه، اصلاح زمان‌بندی سفر، مدیریت حضور زائران در مرز و بازنگری در برنامه‌های داخل عراق از جمله تغییرات این دوره است. هدف از این اصلاحات، استفاده مؤثرتر از زمان سفر و کاهش هزینه‌های اجرایی، بدون کنارگذاشتن ضرورت‌های اصلی خدمات‌رسانی به زائران عنوان شده است.
همچنین برای هر کاروان یک مدیر، یک روحانی یا مداح و یک نماینده و سرگروه از سازمان در نظر گرفته شده است تا هماهنگی امور اجرایی، فرهنگی و خدماتی زائران را بر عهده داشته باشند. مسئولان سازمان اوقاف می‌گویند حمایت مدیریت سازمان و معاونت فرهنگی و اجتماعی موجب شده است مقدمات اجرای طرح در کمتر از سه هفته فراهم شود.
با این حال، کاهش مدت سفر به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی کیفیت خدمات نیست. نحوه مدیریت زمان حضور در عراق، کیفیت اسکان و پذیرایی، هماهنگی رفت‌وآمدها و میزان رضایت زائران از جمله عواملی هستند که می‌توانند میزان موفقیت این تغییرات را مشخص کنند. از این رو، ارزیابی نتایج دوره نهم باید علاوه بر هزینه‌های پرداخت‌شده، کیفیت تجربه زائران را نیز در بر بگیرد.
خادمان بقاع متبرکه و بازنشستگان در اولویت اعزام
مطابق توضیحات ارائه‌شده در نشست هماهنگی، زائران این دوره از میان خادمان ثابت بقاع متبرکه و امامزادگان، اعم از زنان و مردان، و همچنین بازنشستگان سازمان اوقاف انتخاب شده‌اند. اعزام خانوادگی خادمان نیز از ویژگی‌های این دوره اعلام شده است؛ موضوعی که می‌تواند امکان بهره‌مندی خانواده‌های این گروه از سفر زیارتی را فراهم کند.
طرح زائران حرم حسینی در سال گذشته نیز اجرا شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در آذرماه ۱۴۰۴، در هشتمین دوره این برنامه ۵۰۷ نفر از خادمان بقاع متبرکه و بازنشستگان سازمان اوقاف در قالب ۱۳ کاروان به عتبات عالیات اعزام شدند. همچنین گزارش‌های استانی آن دوره از مشارکت خادمان و زائران اولی در اعزام‌هایی با پشتیبانی عواید موقوفات حکایت داشت. مقایسه این آمار با برنامه امسال نشان می‌دهد تعداد افراد پیش‌بینی‌شده برای اعزام در دوره نهم کمتر از دوره قبل است؛ هرچند تفاوت تعداد زائران به‌تنهایی برای قضاوت درباره عملکرد طرح کافی نیست و باید عواملی مانند منابع مالی، هزینه‌های سفر و شرایط اجرایی نیز بررسی شود.
اجرای چنین برنامه‌هایی برای گروه‌هایی که سال‌ها در خدمت‌رسانی به زائران و اداره بقاع متبرکه نقش داشته‌اند، می‌تواند بخشی از سیاست‌های تکریم خادمان و بازنشستگان باشد. در عین حال، روشن‌بودن ضوابط انتخاب افراد، نحوه توزیع سهمیه میان استان‌ها و اطلاع‌رسانی درباره شرایط بهره‌مندی از طرح، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شفافیت در این زمینه به تقویت اعتماد عمومی و اطمینان از توزیع منصفانه فرصت‌های زیارتی کمک می‌کند.
موسوی متقی در توضیح سیاست انتخاب زائران اظهار کرد که سازمان اوقاف در کنار طرح زائران حرم حسینی، برنامه زائران رضوی را نیز برای گروه‌های هدف دنبال می‌کند و ابراز امیدواری کرد خادمان امامزادگان و بازنشستگان این سازمان از امکان زیارت مشهد مقدس یا کربلای معلی محروم نمانند.
موقوفات؛ منبع اصلی تأمین بخشی از هزینه‌ها
یکی از مهم‌ترین بخش‌های طرح زائران حرم حسینی، استفاده از ظرفیت موقوفاتی است که واقفان، درآمد آنها را برای اعزام زائر اختصاص داده‌اند. به گفته مدیرکل امور اجتماعی و مشارکت‌های مردمی سازمان اوقاف، در سامانه جامع این سازمان حدود پنج سرفصل مرتبط با چنین نیت‌هایی شناسایی شده است و در مرحله نخست، عواید موقوفات دارای نیت مرتبط برای تأمین هزینه‌های سفر اختصاص می‌یابد.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، حدود ۵۰ درصد هزینه‌های این دوره از محل عواید موقوفات تأمین می‌شود. مسئولان سازمان اعلام کرده‌اند که اگر امکان استفاده از منابع تکمیلی فراهم نمی‌شد، شمار افراد اعزام‌شده به کمتر از ۲۰۰ نفر محدود می‌ماند. از این رو، با مجوز و حمایت ریاست سازمان، امکان اختصاص بخشی از منابع در چارچوب ضوابط و متناسب با نیات مرتبط برای اجرای طرح فراهم شده است.
در این میان، رعایت نیت واقف یکی از اصول اساسی مدیریت موقوفات به شمار می‌رود. منابع حاصل از هر موقوفه باید در همان مسیر تعیین‌شده از سوی واقف مصرف شود و استفاده از ظرفیت‌های مالی نیز باید با ضوابط قانونی و ملاحظات مربوط به حفظ دارایی‌های موقوفه سازگار باشد. بنابراین، شفافیت درباره منابع درآمدی، میزان هزینه‌کرد و نحوه تخصیص اعتبارات، از الزامات مهم اجرای چنین برنامه‌هایی است.
موسوی متقی همچنین اعلام کرد استان‌های تهران، آذربایجان شرقی، مازندران و کرمان از جمله استان‌هایی هستند که بیشترین نیات مرتبط با اعزام زائر را در اختیار دارند. به گفته وی، در سال‌های گذشته مشارکت استان‌هایی که موقوفه‌ای با نیت مرتبط نداشتند، محدود بود؛ اما از سال گذشته نمایندگانی از تمام استان‌های کشور در این برنامه حضور دارند.
در بخش اجرایی نیز شرکت شمسا پس از بررسی شرکت‌های مختلف از نظر هزینه و امکانات، برای اجرای برنامه امسال انتخاب شده است. مسئولان سازمان، برخورداری این شرکت از ظرفیت لجستیکی و پشتیبانی در عراق و ارائه خدمات اسکان و پذیرایی را از دلایل این انتخاب عنوان کرده‌اند.
به گفته موسوی متقی، زمان اجرای طرح ابتدا برای پایان آذرماه در نظر گرفته شده بود، اما با توجه به شرایط امنیتی کشور و منطقه، زمان آن به اوایل آبان‌ماه تغییر کرد. این تغییر زمان‌بندی، اهمیت توجه به وضعیت امنیتی، هماهنگی‌های مرزی و آمادگی اجرایی را در سفرهای زیارتی بین‌المللی برجسته می‌کند.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
طرح زائران حرم حسینی نمونه‌ای از پیوند ظرفیت موقوفات با نیازهای اجتماعی و فرهنگی است؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت شفاف و برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند امکان بهره‌مندی گروه‌های بیشتری از خدمات زیارتی را فراهم کند. با این حال، ارزیابی واقعی موفقیت این برنامه نباید صرفاً بر تعداد افراد اعزام‌شده یا درصد کاهش هزینه‌ها متمرکز بماند. کیفیت خدمات، رعایت حقوق زائران، نحوه انتخاب افراد و میزان پایبندی به نیت واقفان نیز باید در کانون توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، اعلام تأمین حدود نیمی از هزینه‌های سفر از محل عواید موقوفات، ضرورت انتشار اطلاعات روشن درباره منابع مالی و شیوه تخصیص آنها را افزایش می‌دهد. انتشار گزارش نهایی شامل تعداد واقعی زائران، هزینه‌های هر بخش، سهم منابع مختلف و نتایج ارزیابی رضایت شرکت‌کنندگان می‌تواند پاسخ‌گویی سازمان را تقویت کند. همچنین ارائه معیارهای مشخص برای انتخاب زائران و توزیع سهمیه‌ها میان استان‌ها، از ایجاد ابهام درباره عدالت در دسترسی به این فرصت جلوگیری خواهد کرد.
در شرایطی که هزینه سفرهای زیارتی برای بخشی از خانواده‌ها مانع مهمی محسوب می‌شود، استفاده هدفمند از موقوفات می‌تواند نقش حمایتی مؤثری داشته باشد؛ اما تداوم این نقش به اعتماد عمومی وابسته است. سازمان اوقاف می‌تواند با انتشار منظم گزارش‌های مالی و عملکردی، نشان دهد که منابع وقفی چگونه و با چه نتایجی در مسیر نیت واقفان هزینه می‌شوند. چنین رویکردی، افزون بر تقویت پاسخ‌گویی، زمینه را برای مشارکت بیشتر خیرین و گسترش برنامه‌های حمایتی فراهم می‌کند.
