مدیرکل سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت با اعلام اینکه بیش از ۸۰ درصد کودکان ۶ ساله دچار پوسیدگی دندان هستند، از آغاز پویش سلامت دهان و دندان دانش‌آموزان از ۲۵ مهر خبر داد. براساس آمار اعلام‌شده، کودکان ۶ ساله به‌طور متوسط پنج دندان شیری پوسیده دارند و خدمات پیشگیری و درمان دندانپزشکی برای دانش‌آموزان در مناطق روستایی رایگان و در شهرها با تعرفه دولتی ارائه می‌شود؛ با این حال، کمبود پوشش خدمات شهری همچنان یکی از چالش‌های دسترسی به مراقبت‌های دندانی است.
به گزارش فرهنگیان پرس، شیوع بالای پوسیدگی دندان در میان کودکان ایرانی، بار دیگر ضرورت توجه جدی به سلامت دانش‌آموزان و گسترش خدمات پیشگیرانه در مدارس را مطرح کرده است. زهرا قربانی، مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، اعلام کرده است بیش از ۸۰ درصد کودکان ۶ ساله دچار پوسیدگی دندان هستند و این گروه سنی به‌طور متوسط پنج دندان شیری پوسیده دارند. هم‌زمان با آغاز پویش ملی سلامت دهان و دندان از ۲۵ مهرماه، برنامه‌های آموزشی برای ترویج مسواک زدن صحیح، تغذیه سالم، معاینات دندانپزشکی و استفاده اصولی از فلوراید در مدارس سراسر کشور دنبال می‌شود.
براساس اظهارات قربانی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، پویش سلامت دهان و دندان با شعار «روزی دو بار مسواک، هر بار دو دقیقه» آغاز شده است و قرار است در طول اجرای آن، هر روز یک پیام آموزشی به‌صورت هم‌زمان در مدارس کشور ارائه شود. این برنامه موضوعاتی مانند روش صحیح مسواک زدن، مراقبت از دندان دائمی شماره ۶، اهمیت مراجعه منظم به دندانپزشک، تغذیه مناسب و نقش فلوراید در پیشگیری از پوسیدگی را پوشش می‌دهد.
دندان شماره ۶ که معمولاً در حدود ۶ سالگی می‌روید، از دندان‌های دائمی مهم کودکان است و به دلیل رویش در سنین پایین، ممکن است با دندان شیری اشتباه گرفته شود. آگاهی نداشتن خانواده‌ها از دائمی بودن این دندان می‌تواند مراقبت از آن را به تأخیر بیندازد و احتمال پوسیدگی را افزایش دهد. ازاین‌رو، آموزش خانواده‌ها و دانش‌آموزان درباره اهمیت حفظ دندان‌های دائمی از نخستین سال‌های دبستان، یکی از محورهای مهم برنامه‌های پیشگیرانه وزارت بهداشت به شمار می‌رود.
آمارهای اعلام‌شده از وضعیت سلامت دهان و دندان در گروه‌های سنی مختلف نیز نشان می‌دهد که این مشکل به دوران کودکی محدود نمی‌شود. به گفته مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، کودکان ۱۲ ساله به‌طور متوسط حدود دو دندان پوسیده دارند. همچنین شاخص پوسیدگی، دندان‌های ازدست‌رفته و دندان‌های ترمیم‌شده در گروه سنی ۳۵ تا ۴۴ سال حدود ۱۳ است و تقریباً نیمی از افراد بالای ۶۵ سال با بی‌دندانی کامل مواجه هستند.
این ارقام، ضرورت توجه به پیشگیری از پوسیدگی را از سال‌های نخست زندگی برجسته می‌کند؛ زیرا مشکلات درمان‌نشده دندان‌های شیری می‌توانند بر سلامت دهان کودک و وضعیت دندان‌های دائمی او اثر بگذارند. در عین حال، پوسیدگی دندان در بسیاری از موارد با رعایت اصول بهداشتی، اصلاح الگوی مصرف مواد غذایی شیرین و دسترسی به مراقبت‌های منظم قابل پیشگیری است.
فلورایدتراپی و آموزش بهداشت در مدارس
وزارت بهداشت برای کاهش پوسیدگی دندان دانش‌آموزان، اجرای فلورایدتراپی رایگان را سالی دو بار در مدارس پیش‌بینی کرده است. نهادینه‌سازی عادت مسواک زدن تحت نظارت در محیط مدرسه و تهیه کتاب‌ها و محتوای آموزشی متناسب با سن دانش‌آموزان نیز از دیگر برنامه‌های اعلام‌شده این وزارتخانه است.
فلوراید با کمک به تقویت مینای دندان و افزایش مقاومت آن در برابر حمله اسیدی باکتری‌ها، یکی از ابزارهای شناخته‌شده پیشگیری از پوسیدگی است. با این حال، اثربخشی آن به استفاده صحیح و رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی وابسته است. قربانی نیز با تأکید بر اهمیت این روش، یادآور شده است که مصرف بیش از اندازه فلوراید می‌تواند آسیب‌زا باشد و استفاده از آن باید در مقدار مناسب و مطابق توصیه‌های تخصصی انجام شود.
سازوکار پوسیدگی دندان نیز بر اهمیت مراقبت روزانه تأکید دارد. پلاک میکروبی روی سطح دندان تشکیل می‌شود و باکتری‌های موجود در آن، قندهای مصرفی را به اسید تبدیل می‌کنند. این اسیدها به مینای دندان آسیب می‌زنند و به‌تدریج زمینه ایجاد پوسیدگی را فراهم می‌کنند. مسواک زدن صحیح، استفاده از نخ دندان، کاهش دفعات مصرف مواد غذایی شیرین و استفاده مناسب از خمیردندان حاوی فلوراید، از اقدامات مؤثر برای کنترل این فرایند هستند.
نقش خانواده‌ها در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد. کودکان بخش قابل‌توجهی از رفتارهای بهداشتی را با مشاهده والدین یاد می‌گیرند؛ بنابراین، منظم بودن مسواک زدن پدر و مادر می‌تواند در شکل‌گیری این عادت در فرزندان مؤثر باشد. آموزش بهداشت دهان و دندان نیز زمانی نتیجه پایدارتری خواهد داشت که توصیه‌های ارائه‌شده در مدرسه، در خانه دنبال شود و به بخشی از برنامه روزانه کودک تبدیل شود.
خدمات دندانپزشکی؛ فاصله دسترسی شهر و روستا
براساس توضیحات مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، خدمات دندانپزشکی ویژه دانش‌آموزان، متناسب با امکانات و ظرفیت‌های موجود، شامل اقدامات پیشگیرانه، جرم‌گیری، ترمیم و کشیدن دندان است. این خدمات در مناطق روستایی به‌صورت رایگان و در شهرها با تعرفه دولتی ارائه می‌شود.
با این حال، قربانی تأکید کرده است که در مناطق شهری به دلیل جمعیت بیشتر، پوشش خدمات متناسب با نیاز موجود نیست و توسعه دسترسی همچنان ضرورت دارد. این مسئله نشان می‌دهد که وجود برنامه‌های حمایتی به‌تنهایی برای پاسخ‌گویی به نیاز دانش‌آموزان کافی نیست و ظرفیت ارائه خدمات باید با تعداد افراد نیازمند مراقبت تناسب داشته باشد.
یکی دیگر از موانع، توان اقتصادی خانواده‌ها برای تهیه وسایل اولیه بهداشت دهان و دندان است. به گفته قربانی، سال گذشته ۳۰۰ هزار مسواک و خمیردندان برای دانش‌آموزان هفت استان محروم کشور تهیه شد تا امکان مسواک زدن در مدارس فراهم شود. این اقدام، اهمیت توجه به تفاوت شرایط اقتصادی خانواده‌ها در اجرای برنامه‌های سلامت دانش‌آموزان را نشان می‌دهد؛ زیرا توصیه به رعایت بهداشت، بدون فراهم کردن حداقل امکانات مورد نیاز، ممکن است برای بخشی از خانواده‌ها دشوار باشد.
پیشینه این برنامه‌ها نیز حاکی از آن است که موضوع پوسیدگی دندان دانش‌آموزان در سال گذشته مورد توجه قرار داشته است. در مهرماه ۱۴۰۴، پویش ملی سلامت دهان و دندان با شعار «دو دوتا یادت نره؛ روزی دوبار مسواک، هر بار دو دقیقه» برگزار شد و به گفته مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، بیش از ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار دانش‌آموز تحت آموزش‌های مرتبط با سلامت دهان قرار گرفتند.
همچنین در بهمن‌ماه ۱۴۰۴، زهرا قربانی اعلام کرد که تنها حدود ۴۰ درصد کودکان ۱۲ ساله فاقد پوسیدگی دندان هستند. او بر اهمیت برنامه‌های بلندمدت و مستمر برای بهبود وضعیت سلامت دهان و دندان کودکان تأکید کرد.
تداوم اجرای پویش در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که آموزش عمومی همچنان یکی از ابزارهای اصلی وزارت بهداشت برای مقابله با این مشکل است؛ اما استمرار آموزش باید با ارزیابی نتایج، پیگیری میزان مشارکت مدارس و سنجش اثربخشی خدمات پیشگیرانه همراه باشد تا بتوان مشخص کرد این برنامه‌ها تا چه اندازه به کاهش پوسیدگی دندان منجر شده‌اند.
تداوم اجرای پویش در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که آموزش عمومی همچنان یکی از ابزارهای اصلی وزارت بهداشت برای مقابله با این مشکل است؛ اما استمرار آموزش باید با ارزیابی نتایج، پیگیری میزان مشارکت مدارس و سنجش اثربخشی خدمات پیشگیرانه همراه باشد تا بتوان مشخص کرد این برنامه‌ها تا چه اندازه به کاهش پوسیدگی دندان منجر شده‌اند.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
آمار بالای پوسیدگی دندان در کودکان، موضوعی فراتر از یک مسئله بهداشتی فردی است و به کیفیت خدمات عمومی، توان اقتصادی خانواده‌ها و میزان دسترسی دانش‌آموزان به مراقبت‌های پیشگیرانه ارتباط دارد. هنگامی که بیش از ۸۰ درصد کودکان ۶ ساله با پوسیدگی دندان مواجه‌اند، نمی‌توان مسئولیت حل مسئله را صرفاً به رعایت بهداشت فردی یا آگاهی والدین محدود کرد. خانواده‌ها در کنار آموزش و مراقبت روزانه، به خدمات درمانی در دسترس و مقرون‌به‌صرفه نیز نیاز دارند.
ازاین‌رو، اجرای پویش‌های آموزشی باید با برنامه‌ای روشن برای افزایش پوشش معاینات دندانپزشکی، تأمین وسایل بهداشتی برای دانش‌آموزان کم‌برخوردار و تقویت خدمات در مناطق شهری همراه شود. انتشار آمار دقیق از تعداد دانش‌آموزان معاینه‌شده، میزان پوشش فلورایدتراپی و تغییر شاخص پوسیدگی در طول زمان نیز می‌تواند امکان ارزیابی عملکرد برنامه‌ها را فراهم کند.
مدارس ظرفیت مناسبی برای آموزش و پیشگیری دارند، اما نباید جایگزین دسترسی به خدمات تخصصی شوند. همکاری منظم وزارت بهداشت، آموزش‌وپرورش، خانواده‌ها و مراکز درمانی می‌تواند فاصله میان آموزش و درمان را کاهش دهد. معیار موفقیت پویش سلامت دهان و دندان، صرفاً تعداد پیام‌های آموزشی یا برگزاری برنامه در مدارس نیست؛ بلکه باید در کاهش پوسیدگی، افزایش دسترسی عادلانه به خدمات و حفظ سلامت دندان‌های کودکان در سال‌های آینده نمایان شود.
