همزمان با ۲۱ سپتامبر، روز جهانی آلزایمر، مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران با اشاره به روند سالمندی جمعیت کشور، بر ضرورت تقویت برنامه‌های پیشگیری، آموزش خانواده‌ها و تشخیص زودهنگام این بیماری تأکید کرد. معصومه صالحی با بیان اینکه برآورد انجمن از تعداد مبتلایان به آلزایمر در ایران حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر است، هشدار داد که افزایش جمعیت سالمند می‌تواند بار بیماری و هزینه‌های مراقبتی آن را در سال‌های آینده افزایش دهد.
به گزارش فرهنگیان پرس، معصومه صالحی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اینکه سپتامبر به‌عنوان ماه آگاهی‌رسانی درباره آلزایمر شناخته می‌شود، اظهار کرد: ۲۱ سپتامبر روز جهانی آلزایمر است و این مناسبت فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی درباره بیماری، حمایت از خانواده‌ها و توجه جدی‌تر به پیشگیری و تشخیص زودهنگام به شمار می‌رود.
بیماری آلزایمر شایع‌ترین شکل دمانس است و اگرچه با افزایش سن ارتباط دارد، دمانس بخشی طبیعی از روند سالمندی محسوب نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که بیش از ۵۷ میلیون نفر در جهان با دمانس زندگی می‌کنند و هر سال نزدیک به ۱۰ میلیون مورد جدید شناسایی می‌شود. آلزایمر حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس را تشکیل می‌دهد.
سالمندی جمعیت و افزایش بار مراقبتی
صالحی با بیان اینکه ایران در مسیر سالمندی جمعیت قرار دارد، گفت: براساس روند فعلی جمعیتی، سالمندان می‌توانند تا سال ۱۴۳۰ سهم قابل‌توجهی از جمعیت کشور را تشکیل دهند. او در کنار سالمندی جمعیت، عواملی مانند کاهش موالید، مهاجرت جوانان، افزایش سن ازدواج و به تأخیر افتادن فرزندآوری را از موضوعاتی دانست که باید در سیاست‌گذاری‌های آینده مورد توجه قرار گیرند.
اهمیت این موضوع تنها به افزایش تعداد مبتلایان محدود نمی‌شود؛ زیرا آلزایمر و سایر انواع دمانس معمولاً نیازمند مراقبت طولانی‌مدت هستند و بخش بزرگی از این مراقبت بر دوش خانواده‌ها قرار می‌گیرد. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید کرده است که دمانس علاوه بر فرد مبتلا، بر سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی مراقبان و خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد و خانواده‌ها در سراسر جهان بخش عمده مراقبت و حمایت را بر عهده دارند.
صالحی با اشاره به حدود ۲۵ سال فعالیت انجمن آلزایمر ایران افزود که این انجمن از سال ۱۳۸۳ به عضویت انجمن جهانی آلزایمر درآمده و تلاش می‌کند همسو با برنامه‌های جهانی، موضوع آگاهی‌رسانی و پیشگیری را در جامعه دنبال کند.
پیشگیری؛ از سبک زندگی تا سیاستگذاری سلامت
یکی از محورهای اصلی سخنان صالحی، تغییر نگاه از درمان صرف به سمت پیشگیری بود. او با استناد به رویکرد پیشگیری در برنامه‌های توسعه کشور، بر ضرورت وارد شدن پیشگیری از آلزایمر و دمانس به برنامه‌های سلامت تأکید کرد.
این رویکرد با شواهد علمی سال‌های اخیر نیز همخوانی دارد. کمیسیون لنست در گزارش سال ۲۰۲۴، ۱۴ عامل خطر قابل‌تغییر را در طول دوره زندگی شناسایی کرد و برآورد کرد که در صورت پرداختن کامل به این عوامل، می‌توان از بروز یا تأخیر در بخشی از موارد دمانس جلوگیری کرد. این عوامل شامل مواردی مانند فشار خون بالا، استعمال دخانیات، کم‌تحرکی، دیابت، چاقی، مصرف بیش از حد الکل، انزوای اجتماعی، آلودگی هوا، آسیب مغزی، کاهش شنوایی، سطح پایین آموزش، کلسترول LDL بالا و کاهش بینایی درمان‌نشده است.
سازمان جهانی بهداشت نیز در تیرماه ۱۴۰۵ دستورالعمل‌های جدیدی برای کاهش خطر افت شناختی و دمانس منتشر کرد و اعلام کرد تا ۴۵ درصد از خطر دمانس می‌تواند به عوامل خطر قابل‌تغییر مرتبط باشد. این سازمان بر فعالیت بدنی، ترک دخانیات، کاهش مصرف الکل، تغذیه سالم، کنترل فشار خون، دیابت و کلسترول، کاهش مواجهه با آلودگی هوا و حفظ فعالیت شناختی و اجتماعی تأکید کرده است.
بنابراین پیشگیری از آلزایمر را نمی‌توان تنها به سال‌های سالمندی محدود کرد. بخش مهمی از عوامل خطر از میانسالی و حتی دوره‌های ابتدایی زندگی شکل می‌گیرند و کنترل آنها می‌تواند بخشی از خطر آینده را کاهش دهد. همین مسئله نشان می‌دهد که آموزش عمومی، مراقبت‌های اولیه سلامت و اصلاح سبک زندگی باید بسیار پیش از بروز نشانه‌های جدی بیماری مورد توجه قرار گیرد.
آموزش خانواده؛ حلقه فراموش‌شده مراقبت
صالحی همچنین بر ضرورت آموزش خانواده‌ها تأکید کرد و گفت اگر سالمندان آموزش ببینند که چگونه از سلامت خود مراقبت کنند، می‌توان زمینه کاهش خطر بیماری را فراهم کرد. در مقابل، اگر فردی به آلزایمر مبتلا شود، خانواده نیز باید بداند چگونه از او مراقبت کند تا هم نیازهای فرد مبتلا پاسخ داده شود و هم سلامت روانی مراقبان آسیب نبیند.
در این میان، نقش کودکان نیز از نگاه انجمن آلزایمر مورد توجه قرار گرفته است. صالحی آموزش کودکان درباره آلزایمر و نحوه برخورد با سالمندان مبتلا را ضروری دانست و گفت ایجاد ارتباط عاطفی میان کودکان و سالمندان می‌تواند به شکل‌گیری فضای امن‌تر خانوادگی کمک کند.
این موضوع از منظر اجتماعی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش سن جمعیت در آینده تنها به معنای افزایش تعداد سالمندان نیست، بلکه ساختار خانواده و الگوی مراقبت نیز تغییر خواهد کرد. اگر خانواده‌های کوچک‌تر، مهاجرت جوانان و کاهش تعداد فرزندان همزمان با افزایش طول عمر اتفاق بیفتد، تعداد افرادی که به‌صورت سنتی می‌توانند مسئولیت مراقبت از سالمندان را بر عهده بگیرند، کاهش خواهد یافت.
تشخیص زودهنگام؛ فرصت برای حفظ استقلال
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران، توسعه برنامه تشخیص زودهنگام بود. صالحی گفت یک برنامه جهانی در زمینه تشخیص زودهنگام آلزایمر وجود دارد که حدود ۲۹ کشور آن را اجرا کرده‌اند و ایران نیز مجوز اجرای این برنامه را دریافت کرده است.
به گفته او، انجمن با همکاری دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران، ایران، شهید بهشتی، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی و دانشگاه علوم پزشکی مازندران در این زمینه فعالیت می‌کند و پروپوزال اجرای برنامه نیز آماده شده است. او همچنین از برگزاری جلسه با سازمان برنامه و بودجه برای تأمین اعتبار این طرح خبر داد.
صالحی تشخیص زودهنگام را مهم دانست و گفت براساس برآوردهای مورد استناد انجمن، تشخیص بیماری یک سال زودتر می‌تواند مشکلات ناشی از بیماری را چند سال به تأخیر بیندازد و به فرد امکان دهد مدت بیشتری با استقلال و توانایی‌های بیشتر به زندگی ادامه دهد.
اهمیت تشخیص زودهنگام در سطح جهانی نیز افزایش یافته است. سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۴ بر اهمیت توسعه ابزارهای تشخیصی دقیق‌تر، از جمله فناوری‌های مربوط به نشانگرهای زیستی خون، تأکید کرده بود و در سال ۲۰۲۶ نیز تشخیص به‌موقع را در کنار کاهش عوامل خطر و حمایت از مراقبان، بخشی از رویکرد جامع مقابله با دمانس دانسته است.
برآورد یک میلیون و ۵۰۰ هزار مبتلا در ایران
صالحی با اشاره به جمعیت سالمندان کشور، تعداد مبتلایان به آلزایمر در ایران را حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر برآورد کرد. این عدد، برآورد اعلام‌شده از سوی انجمن است و نباید با آمار رسمی ثبت‌شده در یک نظام ملی پایش بیماری یکسان تلقی شود.
او همچنین مدعی شد که پس از همه‌گیری کرونا، الگوی مراجعه و مشاهده بیماری تغییر کرده و افراد کم‌سن‌تر نیز در میان مراجعه‌کنندگان دیده می‌شوند. به گفته صالحی، پیش از این تغییر، بیشتر موارد در سنین بالای ۶۰ تا ۶۵ سال دیده می‌شد، اما در سال‌های اخیر افراد ۴۵ تا ۵۵ ساله نیز به انجمن مراجعه کرده‌اند.
صالحی ارتباط این تغییر الگو با اضطراب، استرس، کاهش ارتباطات خانوادگی و تنهایی دوران همه‌گیری کرونا را به‌عنوان یکی از توضیحات احتمالی مطرح کرد. با این حال، چنین ادعایی نیازمند بررسی‌های اپیدمیولوژیک دقیق و داده‌های قابل مقایسه پیش و پس از همه‌گیری است و صرف همزمانی افزایش مراجعات با دوره پساکرونا برای اثبات رابطه علت و معلولی کافی نیست.
همچنین باید میان «آلزایمر» و «دمانس» تفاوت قائل شد. دمانس عنوانی کلی برای مجموعه‌ای از اختلالات است و آلزایمر شایع‌ترین علت آن محسوب می‌شود؛ بنابراین آمار جهانی مربوط به ۵۵ یا ۵۷ میلیون فرد مبتلا به دمانس را نمی‌توان مستقیماً آمار مبتلایان به آلزایمر دانست.
حمایت از مراقبان و کاهش فشار خانواده‌ها
صالحی درباره خدمات انجمن آلزایمر ایران نیز گفت برای مراقبان افراد مبتلا، هشت جلسه آموزشی به‌صورت رایگان برگزار می‌شود. همچنین جلسات ماهانه «کافه دمانس» یا «کافه آلزایمر» برگزار می‌شود که در آن کارشناسان با بیماران، خانواده‌ها و مراقبان تعامل دارند.
اهمیت حمایت از مراقبان زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم دمانس یک بیماری طولانی‌مدت است و مراقبت از فرد مبتلا می‌تواند فشار روانی، جسمی و اقتصادی زیادی بر اعضای خانواده وارد کند. سازمان جهانی بهداشت نیز مراقبت از مراقبان را یکی از محورهای مهم پاسخ عمومی به دمانس می‌داند.
از این منظر، سیاست سالمندی سالم نباید تنها بر افزایش ظرفیت مراکز درمانی متمرکز باشد. آموزش مراقبان، خدمات مشاوره‌ای، مراقبت در منزل، حمایت اجتماعی و ایجاد شبکه‌های محلی برای خانواده‌ها نیز بخشی از پاسخ مورد نیاز به افزایش جمعیت سالمند خواهد بود.
دسترسی به دارو و مطالبه برای سند ملی آلزایمر
صالحی درباره وضعیت دارو نیز با اشاره به محدودیت‌های ناشی از تحریم و مشکلات واردات، گفت دسترسی به برخی داروهای خارجی با دشواری مواجه شده است. او در عین حال اظهار کرد داروهای تولید داخل تا حد زیادی اثرگذار هستند و سازمان غذا و دارو نیز موضوع اثربخشی آنها را مورد توجه قرار می‌دهد.
او همچنین از وزارت بهداشت خواست سند ملی آلزایمر را مورد توجه قرار دهد و گفت این سند طی سال‌های گذشته به وزارت بهداشت ارائه شده است. به اعتقاد صالحی، ورود برنامه‌های مربوط به آلزایمر به شبکه بهداشت می‌تواند امکان شناسایی زودهنگام، آموزش خانواده‌ها و پیشگیری را افزایش دهد.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
مسئله آلزایمر برای ایران صرفاً یک موضوع درمانی نیست؛ بلکه با آینده ساختار جمعیت، خانواده، نظام مراقبت و هزینه‌های عمومی کشور ارتباط دارد. در شرایطی که جمعیت جهان به سمت سالمندی پیش می‌رود، سازمان جهانی بهداشت نیز بر این نکته تأکید کرده است که نظام‌های سلامت و اجتماعی باید خود را برای افزایش جمعیت سالمند و نیازهای مراقبتی آنان آماده کنند.
از سوی دیگر، یافته‌های علمی جدید نشان می‌دهد پیشگیری از دمانس باید سال‌ها پیش از بروز علائم جدی آغاز شود. بر اساس دستورالعمل جدید سازمان جهانی بهداشت، کنترل بیماری‌های مزمن، فعالیت بدنی، تغذیه سالم، ترک دخانیات، حفظ ارتباطات اجتماعی، توجه به سلامت شنوایی و بینایی و کاهش برخی عوامل محیطی می‌تواند در کاهش خطر یا تأخیر در بروز دمانس نقش داشته باشد.
در ایران نیز اگر برآوردهای انجمن درباره شمار مبتلایان و روند سالمندی را در کنار کاهش ظرفیت مراقبت خانوادگی قرار دهیم، ضرورت ایجاد یک نظام منسجم برای پیشگیری، شناسایی زودهنگام، آموزش خانواده و حمایت از مراقبان بیشتر نمایان می‌شود. در چنین رویکردی، مدرسه و آموزش عمومی نیز بی‌ارتباط با مسئله نیست؛ زیرا آموزش سبک زندگی سالم، آشنایی کودکان و نوجوانان با سالمندی و تقویت ارتباط میان نسل‌ها می‌تواند بخشی از سرمایه اجتماعی مورد نیاز برای آینده سالمندی کشور باشد.
روز جهانی آلزایمر نیز از سال ۱۹۹۴ در ۲۱ سپتامبر برگزار می‌شود و هدف آن افزایش آگاهی درباره آلزایمر و سایر انواع دمانس و کاهش انگ اجتماعی پیرامون این بیماری است.
بنابراین، پیام اصلی این مناسبت را می‌توان در سه محور خلاصه کرد: پیشگیری از عوامل خطر، تشخیص زودهنگام و حمایت از خانواده‌ها. هرچه این سه محور زودتر در نظام سلامت و برنامه‌های سالمندی کشور جایگاه مشخص‌تری پیدا کنند، امکان حفظ استقلال افراد مبتلا و کاهش فشار مراقبتی و اقتصادی بر خانواده‌ها افزایش خواهد یافت.
