زخم‌های دهانی اگرچه اغلب بی‌خطر و خودمحدودشونده هستند، اما تکرار مداوم یا ماندگاری بیش از سه هفته آن‌ها می‌تواند نشانه‌ای از کمبودهای تغذیه‌ای، استرس مزمن یا حتی بیماری‌های زمینه‌ای مانند سلیاک و اختلالات ایمنی باشد. کارشناسان با اشاره به نقش مسواک زدن شدید، خمیردندان‌های حاوی سدیم لوریل سولفات و رژیم غذایی نامناسب در بروز این ضایعات، بر لزوم توجه به سلامت دهان و مراجعه به موقع به پزشک تأکید دارند. این گزارش به بررسی علل، راهکارهای پیشگیری و زمان مراجعه به پزشک می‌پردازد.
به گزارش فرهنگیان پرس، زخم‌های دهانی (آفت) یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت دهان و دندان هستند که تقریباً هر فردی در مقطعی از زندگی آن را تجربه می‌کند. خبر خوب این است که اغلب این زخم‌ها بی‌خطر بوده و معمولاً طی یک تا دو هفته بدون درمان خاصی بهبود می‌یابند. با این حال، اگر این زخم‌ها به‌طور مرتب تکرار شوند یا مدت‌زمان زیادی باقی بمانند، ممکن است نشانه‌ای از یک مشکل جدی‌تر باشند و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشند.
بر اساس گزارش‌های پزشکی، شایع‌ترین علت بروز زخم‌های دهانی، آسیب جزئی به بافت نرم داخل دهان است. گاز گرفتن تصادفی گونه یا لب، مسواک زدن با فشار زیاد، استفاده از مسواک با الیاف زبر، لبه‌های تیز دندان‌های شکسته یا پرکردگی‌های ناصاف و همچنین برخی درمان‌های دندان‌پزشکی می‌توانند زمینه‌ساز ایجاد این ضایعات شوند. همچنین استرس و خستگی مزمن، به‌ویژه در افرادی که سبک زندگی پرفشاری دارند، با بروز زخم‌های مکرر ارتباط مستقیم دارد.

کمبودهای تغذیه‌ای، عامل پنهان

یکی از مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز در بروز زخم‌های دهانی، کمبود برخی ریزمغذی‌هاست. مطالعات نشان داده‌اند که کمبود آهن، ویتامین B۱۲ و اسید فولیک (فولات) به‌طور مستقیم با افزایش حساسیت به آفت‌های دهانی مرتبط است. در جامعه آموزشی کشور، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان و معلمانی که به دلیل مشغله کاری و تحصیلی، تغذیه مناسبی ندارند، این کمبودها شایع‌تر است. همچنین برخی ترکیبات موجود در محصولات بهداشتی از جمله «سدیم لوریل سولفات» (SLS) که در بسیاری از خمیردندان‌ها به‌عنوان ماده کف‌زا استفاده می‌شود، می‌تواند در افراد مستعد، مخاط دهان را تحریک کرده و منجر به بروز زخم شود.

در موارد کمتر شایع اما مهم‌تر، زخم‌های مکرر دهانی می‌توانند با بیماری‌های سیستمیک از جمله بیماری سلیاک (حساسیت به گلوتن)، بیماری‌های التهابی روده مانند کرون و کولیت اولسراتیو، و نیز اختلالات سیستم ایمنی مانند لوپوس یا بیماری بهجت ارتباط داشته باشند. در چنین شرایطی، زخم دهان نه یک مشکل موضعی بلکه یکی از علائم هشداردهنده یک بیماری زمینه‌ای محسوب می‌شود که نیازمند پیگیری جدی پزشکی است.

راهکارهای کاهش درد و تسریع بهبود

برای کاهش درد و ناراحتی ناشی از زخم‌های دهانی، کارشناسان توصیه‌های ساده اما مؤثری ارائه می‌دهند. استفاده از مسواک با الیاف نرم و رعایت بهداشت دقیق دهان و دندان، نخستین گام است. همچنین پرهیز موقت از مصرف غذاهای تند، اسیدی (مانند مرکبات و گوجه‌فرنگی)، بسیار شور یا با بافت سفت (مانند نان برشته و چیپس) می‌تواند از تحریک بیشتر زخم جلوگیری کند. شست‌وشوی دهان با محلول آب‌نمک گرم (یک قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب ولرم) چند بار در روز، به تمیز نگه‌داشتن محل زخم و کاهش التهاب کمک می‌کند. در صورت نیاز، داروساز می‌تواند ژل‌های موضعی بی‌حس‌کننده، دهان‌شویه‌های ضدالتهاب یا فرآورده‌های محافظ مخاط (مانند پاستهای چسبنده) را برای تسکین علائم پیشنهاد دهد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگرچه بیشتر زخم‌ها خوش‌خیم هستند، اما برخی علائم هشداردهنده وجود دارند که نباید نادیده گرفته شوند. اگر زخمی بیش از سه هفته باقی بماند، اندازه‌اش غیرعادی بزرگ باشد، به‌طور مکرر در یک نقطه خاص عود کند، خونریزی داشته باشد یا با علائم سیستمی مانند تب، کاهش وزن غیرقابل‌توجیه، ضعف یا ظاهر شدن زخم در نقاط دیگر بدن (مانند ناحیه تناسلی یا چشم‌ها) همراه شود، مراجعه فوری به پزشک یا دندان‌پزشک ضروری است.
موضوع زخم‌های دهانی و ارتباط آن با کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های سیستمیک، در یک سال اخیر نیز مورد توجه محافل علمی بوده است. در آذر ۱۴۰۴، نتایج یک مطالعه جامع در دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان داد که شیوع کمبود ویتامین B۱۲ در میان دانشجویان و معلمان مناطق محروم به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از میانگین کشوری است و این موضوع با افزایش شکایت از آفت‌های مکرر همراه بوده است. همچنین در اردیبهشت ۱۴۰۴، انجمن دندان‌پزشکی ایران با انتشار اطلاعیه‌ای هشدار داد که استفاده از خمیردندان‌های حاوی SLS در افراد مستعد می‌تواند باعث تحریک مزمن مخاط دهان شود و توصیه کرد که این افراد از محصولات فاقد این ترکیب استفاده کنند. با توجه به شرایط استرس‌زای ناشی از جنگ تحمیلی و آتش‌بس موقت، گزارش‌های غیررسمی از افزایش موارد زخم‌های استرسی در میان گروه‌های مختلف جامعه، به‌ویژه کادر درمان و فرهنگیان، حکایت دارد که نشان‌دهنده اهمیت توجه به سلامت روان و تغذیه در کنار درمان‌های موضعی است.

زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس

زخم‌های مکرر دهانی اگرچه ظاهراً مسئله‌ای جزئی و گذرا محسوب می‌شوند، اما می‌توانند آینه‌ای از وضعیت سلامت عمومی افراد، به‌ویژه در گروه‌های پرمشغله مانند معلمان و دانش‌آموزان باشند. استرس مزمن ناشی از فشارهای شغلی، نگرانی از آینده تحصیلی و شرایط اقتصادی، به‌همراه تغذیه نامناسب و کمبود ریزمغذی‌ها، یک مثلث خطرناک را تشکیل می‌دهند که نه تنها سلامت دهان، بلکه عملکرد تحصیلی و شغلی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. معلمی که به دلیل آفت دردناک قادر به صحبت کردن یا خوردن غذا نیست، نمی‌تواند به‌خوبی به وظایف آموزشی خود عمل کند و دانش‌آموزی که از این عارضه رنج می‌برد، تمرکز و انگیزه لازم برای یادگیری را از دست می‌دهد.
با توجه به اینکه کشور در شرایط خاص پساجنگ و آتش‌بس موقت قرار دارد و فشارهای روانی بر جامعه افزایش یافته است، ضرورت دارد آموزش و پرورش در کنار وزارت بهداشت، برنامه‌های آگاهی‌بخشی را برای معلمان، دانش‌آموزان و والدین در مورد ارتباط بین سلامت دهان، تغذیه و سلامت روان طراحی و اجرا کند. ارائه مکمل‌های ویتامینی به‌ویژه ویتامین B۱۲ و آهن برای گروه‌های پرخطر، ترویج استفاده از مسواک‌های نرم و خمیردندان‌های فاقد SLS، و همچنین ایجاد سازوکارهایی برای کاهش استرس در محیط‌های آموزشی، می‌تواند گام‌های مؤثری در کاهش شیوع این عارضه و ارتقای کیفیت زندگی فرهنگیان باشد. نباید فراموش کرد که دهان، نخستین دروازه ورود غذا و تعاملات اجتماعی است و سلامت آن، نقشی بنیادین در کیفیت آموزش و یادگیری ایفا می‌کند.