به گزارش فرهنگیان پرس، خبرگزاری ایرنا در گزارشی میدانی از مدارس تهران به وضعیت کلاس‌هایی پرداخته است که نیمکت‌های دونفره آن سه دانش‌آموز را در خود جا داده‌اند، برخی دانش‌آموزان کنار دیوار منتظر جا می‌مانند و معلم هنگام حضور و غیاب به عدد ۴۰ می‌رسد. به نوشته ایرنا، شلوغی کلاس‌های درس فراتر از کمبود جا و امکانات، به یکی از چالش‌های کیفیت آموزش تبدیل شده است؛ چالشی که با گرمای روزهای نخست سال تحصیلی، کولرهای ناکارآمد و کمبود فضا برای کار گروهی تشدید می‌شود.
این گزارش با یک محاسبه ساده عمق مسئله را نشان می‌دهد: در یک کلاس ۴۰ نفره و یک جلسه ۴۰ دقیقه‌ای، در بهترین حالت به هر دانش‌آموز حدود یک دقیقه از وقت معلم می‌رسد؛ آن هم در شرایطی که بخشی از زمان کلاس صرف آرام کردن کلاس و جابه‌جایی دانش‌آموزان می‌شود. به نوشته ایرنا، در چنین کلاسی سؤال پرسیدن کم و بازخورد معلم کوتاه می‌شود و دو گروه بیش از دیگران آسیب می‌بینند: دانش‌آموزی که کمی عقب است و دست بالا نمی‌برد و دانش‌آموزی که زود می‌فهمد و چیز تازه‌ای به دست نمی‌آورد.
میانگین ۲۵ نفره و کلاس‌های ۴۰ نفره
بر اساس آماری که ایرنا به آن استناد کرده، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرده بود که میانگین تراکم کلاس‌های کشور در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به ۲۴٫۹۸ دانش‌آموز در هر کلاس رسیده است. کشور حدود ۶۸۷ هزار کلاس در مدارس دولتی و غیردولتی دارد که بیش از ۳۸۸ هزار کلاس آن به دوره ابتدایی تعلق دارد. همچنین مشاور وزیر و رئیس مرکز برنامه‌ریزی منابع انسانی وزارت آموزش و پرورش در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ گفته بود کلاس بالای ۳۵ نفر قابل پذیرش نیست؛ اما ایرنا می‌نویسد روشن نیست امسال چند کلاس همچنان از این سقف عبور می‌کنند.
مجید پارسا مدیرکل آموزش و پرورش شهر تهران، سال گذشته میانگین تراکم کلاس‌های تهران را ۳۳ نفر اعلام کرده و گفته بود: «این موضوع، وجود کلاس‌های بالای ۳۷ یا حتی ۴۰ نفر را رد نمی‌کند و ممکن است چنین کلاس‌هایی را در برخی مناطق داشته باشیم، اما همه تلاش ما این است که با ساخت مدارس و فضاهای آموزشی جدید، تراکم دانش‌آموزی را کاهش دهیم تا کیفیت آموزشی بهبود یابد.» او با اشاره به ماده ۱۶ قانون تشکیل شوراهای آموزش و پرورش که شهرداری‌ها را موظف به تأمین زمین مدارس کرده، افزوده بود که در مناطقی مانند ۱۰ و ۱۷ تهران با کمبود زمین روبه‌رو هستند و پیشنهادهایی مانند اختصاص بخشی از فضاهای سبز بزرگ یا خرید خانه‌های مجاور مدارس مطرح شده است. به گفته پارسا، در دو سال گذشته حدود ۳۰ هزار دانش‌آموز اتباع از جمعیت دانش‌آموزی تهران کاسته شده، اما اثر آن بر تراکم هر کلاس به‌طور میانگین کمتر از یک دانش‌آموز بوده است.
در همین گزارش آمده است که تراکم مطلوب کلاس درس ۲۰ تا ۲۶ دانش‌آموز است، اما ۵۰ درصد کلاس‌ها با تراکم بیش از ۲۶ نفر تشکیل می‌شود و سرانه آموزشی پنج منطقه شهر تهران پایین‌تر از میانگین کشوری است. محمدصادق محمدیان استاندار تهران نیز پیش‌تر با اشاره به افتتاح ۱۰۳ مدرسه با یکهزار و ۲۰۳ کلاس درس، از رسیدن سرانه آموزشی استان از ۵٫۲۸ در ابتدای دولت به ۵٫۸۷ خبر داده و گفته بود: «۶۰ هزار کلاس درس در استان تهران وجود دارد، نیاز اصلی ما ۹ هزار کلاس و ۶۳۸ مدرسه است.» او همچنین اعلام کرده بود که استان تهران امسال یک میلیون و ۸۱۷ هزار دانش‌آموز دارد و «هنوز ۸۰ مدرسه تعهد شهرداری تهران تحقق پیدا نکرده است.»
ایرنا در بخش دیگری از گزارش خود به نظریه‌های آموزشی و پژوهش‌های میدانی اشاره کرده است؛ از نظریه «بار شناختی» جان سوئلر که بر ظرفیت محدود ذهن تأکید دارد و سروصدا، تنگی جا و گرما را عوامل اشغال این ظرفیت می‌داند، تا پروژه «استار» در ایالت تنسی آمریکا و فراتحلیل‌های گلس و اسمیت که نشان دادند کلاس‌های کوچک‌تر معمولاً با پیشرفت تحصیلی بهتر همراه‌اند، به‌ویژه برای دانش‌آموزانی که حمایت کمتری دارند؛ هرچند همین پژوهش‌ها تأکید می‌کنند کاهش تعداد دانش‌آموزان به‌تنهایی کافی نیست و کیفیت تدریس نیز تعیین‌کننده است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
میانگین ۲۵ نفره کشوری، تصویری آرام از وضعیتی ناآرام می‌سازد. کنار هم قرار گرفتن گزارش‌های اخیر درباره ۴۰۰ مدرسه تک‌دانش‌آموز در گوشه و کنار کشور و کلاس‌های ۴۰ نفره در حاشیه پایتخت، نشان می‌دهد مسئله اصلی نه فقط کمبود فضا، بلکه توزیع نابرابر فضای آموزشی است. وقتی خود وزارتخانه سقف ۳۵ نفر را اعلام کرده، انتشار نکردن آمار دقیق کلاس‌های بالاتر از این سقف، امکان نظارت و پیگیری را از جامعه و معلمان می‌گیرد.
هزینه کلاس شلوغ را پیش از همه معلم می‌پردازد؛ معلمی که باید با صدای بلند درس بدهد، دفتر همه دانش‌آموزان را نمی‌تواند ببیند و ارزشیابی توصیفی و آموزش تفاوت‌محور را در عمل ناممکن می‌یابد. فرسودگی شغلی معلمان در این کلاس‌ها و افت انگیزه دانش‌آموزان، خسارتی است که در هیچ کارنامه‌ای ثبت نمی‌شود اما در کیفیت آموزش کشور اثر می‌گذارد. تعهد معوق شهرداری تهران در ساخت ۸۰ مدرسه نیز نشان می‌دهد که مدرسه‌سازی در کلانشهرها بدون تعهد الزام‌آور نهادهای محلی پیش نمی‌رود.
پیشنهاد فرهنگیان پرس آن است که وزارت آموزش و پرورش فهرست کلاس‌های بالای ۳۵ نفر را به تفکیک منطقه منتشر کند و برای هر منطقه برنامه زمان‌بندی‌شده کاهش تراکم ارائه دهد؛ تعهدات زمین و مدرسه‌سازی شهرداری‌ها با سازوکار پیگیری شورای آموزش و پرورش استان دنبال شود؛ و تا رسیدن به وضعیت مطلوب، برای معلمان کلاس‌های پرتراکم امتیاز یا ساعت موظف کاهش‌یافته و دستیار آموزشی در نظر گرفته شود. کاهش تراکم کلاس، کم‌هزینه‌ترین راه ارتقای کیفیت آموزش نیست، اما یکی از مؤثرترین آن‌هاست.
