به گزارش فرهنگیان پرس، معصومه شفیعی، متخصص رفاه اجتماعی و مدرس دانشگاه علامه طباطبایی، با اشاره به اظهارات اخیر معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی درباره کاهش سن پذیرش زنان و دختران خودسرپرست، خواستار بازنگری اساسی در قوانین و حذف شرط سنی ۴۵ سال شد. وی ابتدا معنای «خودسرپرست بودن» را اینگونه توضیح داد: «زن یا دختر خودسرپرست، فردی است که به دلیل فقدان سرپرستی مؤثر در خانواده تلاش میکند، خود یا سایر اعضای خانواده را سرپرستی و زندگی را مدیریت کند. به بیان دیگر فردی به عنوان خودسرپرست شناخته میشود که سرپرستی موثر برای او از سوی شوهر یا پدر صورت نگرفته و وی ناگزیر است شخصاً برای تأمین هزینههای خانواده و کسب استقلال خود اقدام کند.»
این جامعهشناس با بیان اینکه در قانون کشور ما زن، سرپرست خانواده نیست، افزود: «با توجه به اینکه در جامعه امروز ایران با خیل زنانی روبهرو هستیم که سرپرستی خانواده را بر عهده دارند، ضروری است این قاعده که مرد سرپرستی خانواده را دارد در قوانین تغییر کند.» شفیعی درباره سیاست سازمان بهزیستی در مواجهه با پیشنهاد کاهش سن پذیرش، به سقف سنی فعلی که ۴۵ سال به بالا است، اشاره کرد و گفت: «معتقدم باید قوانین را مورد بازنگری قرار داد و به این سوال پاسخ گفت که آیا قوانین ما میتواند همگام با تغییرات اجتماعی تأثیرگذاری هدفگذاری شده و کارکرد لازم را داشته باشند. من از موضوع مطرحشده در خصوص کاهش سن پذیرش این گروه از زنان و دختران استقبال میکنم. زیرا امروزه مفهوم “دختر” نسبت به گذشته تغییر یافته است.»
شفیعی با تأکید بر اینکه امروز با زنانی مواجه هستیم که در ردههای سنی ۴۰ تا ۵۰ سال و حتی کمتر قرار دارند، اظهار داشت: «این زنان به دلیل عدم ازدواج از یک سو و نداشتن سرپرست موثر در خانواده و شرایط مناسب، مجبور هستند بار زندگی و تامین مالی خود یا خانواده را به دوش بکشند. در حال حاضر بسیاری از این زنان و دختران همزمان با شرایط بدسرپرستی و چالشهای معیشتی مواجه هستند و در مسیر خودسرپرستی نیازمند برخورداری از حمایتهای اجتماعی و اقتصادی هستند. تعیین سن ۴۵ سال به بالا برای تحت پوشش قرار گرفتن این گروه از شهروندان باعث میشود گروه بزرگی از این دختران و زنان که در سنین کمتر از ۴۵ سال قرار دارند، از دایره توجه و نگاه قانونگذار و به تبع آن سازمان بهزیستی خارج شوند.»
این متخصص رفاه اجتماعی با اشاره به رویکرد سازمان بهزیستی مبنی بر برخورد موردی (نه عمومی) با کاهش سن پذیرش، تأکید کرد که با این رویکرد نیز موافق نیست: «مسئله معیشت و فقدان سرپرست موثر از سنین پایینتر یعنی ۱۸ یا ۱۹ سالگی آغاز میشود. بنابراین ضروری است که ما گروه سنی که میتواند تحت حمایت قرار گیرد را کاهش داده و حتی برخی تعاریف را تغییر دهیم. با این رویکردی که معاون سلامت بهزیستی عنوان کرده است، به نظر میرسد این سازمان یک زن یا دختر ۳۵ ساله فاقد سرپرست موثر و دارای مشکلات معیشتی را تحت حمایت قرار نمیدهد و برای تحت پوشش قرار دادن چنین فردی شروطی دارد.»
نگاهی به سابقه حمایت از زنان خودسرپرست در یک سال گذشته (از ابتدای ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵) نشان میدهد که جنگ چهلروزه و شرایط پساجنگ، تعداد زنان خودسرپرست را به طور قابل توجهی افزایش داده است. در تابستان ۱۴۰۴ و همزمان با اوج حملات، بسیاری از مردان سرپرست خانوار در استانهای غربی و جنوب غربی یا به شهادت رسیدند یا به دلیل آسیبهای جسمی و روانی ناشی از جنگ، توانایی کار و سرپرستی خانواده را از دست دادند. بر اساس آمار غیررسمی سازمان بهزیستی (که در دیماه ۱۴۰۴ در کمیسیون اجتماعی مجلس مطرح شد)، طی سال ۱۴۰۴ حدود ۲۸ هزار زن خودسرپرست جدید به جمعیت هدف این سازمان اضافه شدهاند که ۴۰ درصد آنها (بیش از ۱۱ هزار نفر) زیر ۴۵ سال سن دارند. با این حال، به دلیل محدودیت منابع و قانون قدیمی، تنها ۳ هزار نفر از این افراد توانستهاند تحت پوشش حمایتهای مستمر قرار گیرند.
در پاییز ۱۴۰۴، معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری گزارشی به هیأت دولت ارائه داد که در آن هشدار داده شده بود: «اگر قانون حمایت از زنان خودسرپرست اصلاح نشود، تا پایان سال ۱۴۰۵ بیش از ۱۵۰ هزار زن زیر ۴۵ سال در ایران فاقد هرگونه پوشش حمایتی رسمی خواهند بود.» با این حال، تاکنون هیچ لایحه اصلاحی به مجلس ارسال نشده است. همچنین در اسفند ۱۴۰۴، مرکز آمار ایران اعلام کرد که نرخ بیکاری زنان در بازه سنی ۲۰ تا ۳۵ سال به ۳۲ درصد رسیده که بیش از دو برابر میانگین بیکاری مردان در همان بازه سنی است.
تبعیض مثبت یا بیتوجهی قانونی؟
شفیعی در پاسخ به این سوال که اگر وضعیت اشتغال زنان مناسب بود باز هم نیاز به حمایت بهزیستی و کاهش سن پذیرش احساس میشد یا خیر، گفت: «قطعاً نه. اما متأسفانه آمار عدم اشتغال در جامعه فعال بسیار قابل توجه است و این روند رو به افزایش است. به بیان دیگر درصد کمی از افرادی که در جمعیت فعال قرار دارند در حال حاضر مشغول به کار هستند. اگر این موضوع را به تناسب جنسیت مد نظر قرار دهیم متوجه میشویم که این اعداد پررنگتر است، زیرا زنان دارای فرصت برابر با مردان در حوزه اشتغال نیستند.»
او با اشاره به مفهوم «تبعیض مثبت» در قانون فعلی افزود: «قانونگذار به این موضوع توجه کرده است که زنان نسبت به مردان نیاز بیشتری به حمایت اجتماعی دارند و برای برخورداری از این حمایت سن ۴۵ سال به بالا را تعیین کرده است، در حالی که این محدودیت سنی با شرایط فعلی جامعه همخوانی ندارد. همانطور که گفتم بسیاری از زنان و دختران ما در سنین کمتر از ۴۵ سال دارای سرپرست موثر نیستند و مشکلات معیشتی پررنگی هم دارند و نیاز است که موضوع این حمایت قرار بگیرند، اما به دلیل این محدودیت سنی امکان برخورداری از آن را ندارند.»
شفیعی بر این باور است که برداشته شدن شروط سختگیرانه باعث میشود افراد بیشتری از حمایتهای اجتماعی برخوردار شوند: «با این وضعیت اقتصادی نابسامان فعلی به نظر میرسد همه مردم نیاز به حمایتهای اجتماعی دارند. در این بین اما زنان و بهویژه زنان خودسرپرستی که امکان تامین زندگی خود را ندارند در هر سنی که باشند نیازمند حمایت و توجه خاصتری هستند.»
زیر ذره بین فرهنگیان پرس:
سقف سنی ۴۵ سال، میراث قانونی از دهه ۷۰ یا واقعیت امروز است؟
قانون حمایت از زنان خودسرپرست که در سال ۱۳۷۶ به تصویب رسید، سن ۴۵ سال را به عنوان معیار «میانسالی» و «نیازمندی مضاعف» در نظر گرفته بود. اما در سال ۱۴۰۵، متوسط سن امید به زندگی زنان به ۷۸ سال رسیده و یک زن ۴۵ ساله، نه میانسال محسوب میشود و نه لزوماً توانایی کار و استقلال مالی را دارد. از سوی دیگر، طبق آمار سازمان ثبت احوال، میانگین سن ازدواج زنان در تهران به ۳۰ سال و در برخی کلانشهرها به ۳۲ سال رسیده است. بسیاری از دختران تا ۴۰ سالگی مجرد میمانند و پس از فوت پدر (که معمولاً بالای ۷۰ سال سن دارد) عملاً بدون سرپرست میمانند، اما چون کمتر از ۴۵ سال سن دارند، بهزیستی موظف به حمایت از آنها نیست.
فرهنگیان پرس که دغدغه جامعه فرهنگیان (که بخش قابل توجهی از آن را معلمان زن و دختران دانشآموز در آستانه ورود به دانشگاه تشکیل میدهند) دارد، معتقد است: عدم اصلاح این قانون، یک بیعدالتی آشکار و تبعیض نسلی است. یک دختر ۳۸ ساله بیوه یا مطلقه که دارای دو فرزند است و به دلیل تعهدات خانوادگی نتوانسته تحصیلات عالیه خود را به پایان برساند و اکنون در بازار کار با تبعیض جنسیتی مواجه است، از چه راهی باید زندگی خود و فرزندانش را تأمین کند؟ آیا انتظار میرود تا ۷ سال دیگر (تا رسیدن به ۴۵ سالگی) با دریافت کمکهای نقدی موقتی از کمیته امداد یا خیریهها دوام بیاورد؟
راهکار پیشنهادی فرهنگیان پرس: دولت باید لایحه فوری «حمایت از زنان و دختران خودسرپرست بدون محدودیت سنی» را ظرف یک ماه آینده به مجلس ارسال کند. در این لایحه، معیار حمایت باید «اثبات فقدان سرپرست موثر و ناتوانی در تأمین حداقل معیشت» باشد نه سن. همچنین سازمان بهزیستی موظف شود ظرف شش ماه، سامانه هوشمند شناسایی زنان خودسرپرست زیر ۴۵ سال را راهاندازی کند و برای آنها بسته حمایتی شامل: مستمری ماهانه (حداقل ۵ میلیون تومان)، بیمه درمانی رایگان، اولویت ثبتنام در مراکز کاریابی و وام قرضالحسنه ۵۰ میلیون تومانی راهاندازی کسبوکار خرد (با کارمزد ۴ درصد) در نظر بگیرد.
در شرایط پساجنگ که بسیاری از معلمان و کارمندان زن (همسران شهدا و جانبازان) خودسرپرست شدهاند، دولت نمیتواند با استناد به قانونی متعلق به ۲۹ سال پیش، آنها را به حال خود رها کند. تأمین امنیت معیشتی زنان خودسرپرست، نه یک اقدام خیرخواهانه، بلکه یک تکلیف قانونی و انسانی است. مجلس یازدهم (که در خرداد ۱۴۰۵ هنوز در حال کار است) باید در هفتههای پایانی عمر خود، این لایحه را در اولویت بررسی قرار دهد.
