طرح «بانک زمان» با هدف تقویت مشارکتهای مردمی و حل مشکلات محلات، به صورت پایلوت در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ تهران اجرا میشود. در این طرح، مردم خدمات خود را نه با پول، بلکه با واحد زمان مبادله میکنند و هر ساعت خدمت، یک اعتبار اجتماعی برای دریافت خدمت در آینده ایجاد میکند.
به گزارش فرهنگیان پرس، «بانک زمان» به عنوان یکی از زیرساختهای رویکرد محلهمحوری سازمان بهزیستی و طرح «سلام محله»، قرار است به صورت پایلوت در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ تهران اجرا شود. در این مدل، فرد میتواند توانمندی یا خدمت خود را در یک سامانه ثبت کند و در مقابل از خدمات سایر اعضای محله بهرهمند شود، اما مبنای این مبادله، پول نیست بلکه زمان است؛ به این معنا که هر ساعت خدمت ارائهشده، یک واحد اعتبار اجتماعی ایجاد میکند و فرد میتواند در آینده به همان میزان از خدمات دیگران استفاده کند .
افزایش سالمندی جمعیت، رشد نیازهای مراقبتی، افزایش هزینههای خدمات، کاهش ارتباطات همسایگی و گسترش تنهایی اجتماعی، بسیاری از کشورها را به سمت مدلهایی سوق داده است که بتوانند ظرفیتهای پنهان جامعه را فعال کنند. بانک زمان یکی از این مدلهاست و تلاش میکند به جای نگاه صرفاً حمایتی، افراد را در چرخه تولید رفاه اجتماعی قرار دهد. در این مدل هر فرد فارغ از میزان درآمد یا موقعیت اجتماعی خود دارای یک سرمایه ارزشمند به اسم زمان است .
تجربه جهانی نشان میدهد که بانک زمان تنها یک ابزار تبادل خدمات نیست، بلکه سازوکاری برای بازسازی سرمایه اجتماعی در محلات است. نخستین بانک زمان مدرن در دهه ۱۹۷۰ در ژاپن شکل گرفت و امروز بیش از ۳ هزار بانک زمان در جهان فعالیت دارند . در ژاپن، بانکهای زمان بیشتر در پاسخ به مسئله سالمندی جمعیت و نیاز به مراقبت از سالمندان شکل گرفتند و در انگلستان نیز در برخی مناطق کمبرخوردار به تقویت ارتباطات اجتماعی و افزایش مشارکت شهروندان کمک کردند.
در ایران نیز این ایده با هدف تقویت مشارکتهای مردمی و توسعه رویکردهای محلهمحور مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس ماده ۳۱ برنامه هفتم توسعه، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مکلف شده است با استفاده از ظرفیت مشارکتهای مردمی، بانک زمان را راهاندازی کند. سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، درباره دلایل ایجاد بانک زمان گفته است: «بانک زمان یک نظام اجتماعی است که در آن افراد خدمات خود را نه با پول بلکه با زمان مبادله میکنند. در این مدل، هر ساعت خدمت ارائهشده معادل یک واحد اعتبار اجتماعی محسوب میشود و ارزش زمان افراد در این چارچوب تعریف خواهد شد» .
بانک زمان در چارچوب طرح «سلام محله» طراحی شده است. محلهمحوری تلاش دارد مسائل اجتماعی را تنها از مسیر سازمانهای دولتی حل نکند و ظرفیت مردم و محلات را نیز وارد میدان کند. در همین چارچوب، سازمان بهزیستی طرح سلام محله را دنبال میکند و هدف آن شناسایی ظرفیتهای محله، تقویت مشارکت مردمی و ایجاد شبکههای حمایت اجتماعی در سطح محلات است . در این میان، بانک زمان نقش زیرساخت اجتماعی این طرح را دارد. اگر سلام محله شبکهای برای شناسایی و پیوند ظرفیتهای محلی باشد، بانک زمان سازوکاری است که این ظرفیتها را به همکاری عملی تبدیل میکند .
بر اساس برنامهریزی انجامشده، بانک زمان پس از اجرای اولیه در منطقه ۴ تهران، در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ به صورت آزمایشی اجرا خواهد شد. در مرحله نخست، خدمات محدود و مشخصی وارد چرخه بانک زمان میشود از جمله مراقبت و همراهی سالمندان، حمایت از افراد دارای معلولیت، همراهی بیماران، آموزشهای مهارتی و درسی، نگهداری کودک، تعمیرات ساده و خدمات داوطلبانه همسایگی. سالمندان و افراد دارای معلولیت در اولویت نخست قرار دارند، چراکه این گروهها بیش از سایر افراد به شبکههای حمایت اجتماعی و همراهی محلی نیاز دارند.
یکی از ویژگیهای مدل ایرانی بانک زمان، وجود یک ساختار رسمی پشتیبان در کنار مشارکتهای مردمی است. در این مدل، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان بهزیستی به عنوان نماینده این وزارتخانه، مسئولیت صدور مجوز، تنظیمگری و اعتباربخشی بانکهای زمان را بر عهده دارند. همچنین در صورتی که در یک محله خدمت مورد نیاز وجود نداشته باشد، سازمانهای تخصصی مانند بهزیستی و سازمان فنی و حرفهای وارد عمل میشوند تا خلأ موجود جبران شود .
احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بانک زمان را یکی از سازوکارهای تحقق محلهمحوری عنوان کرده و گفته است که محلهها میتوانند نقش مهمی در حل مسائل اجتماعی داشته باشند. او با اشاره به تکلیف برنامه هفتم توسعه، از جمله وظایف وزارت تعاون در این زمینه را صدور مجوز برای شرکتهای خصوصی، ارائه خدمات پشتیبانی مانند احراز هویت ثبتنامکنندگان و تضمین ارائه خدمت برای افرادی عنوان کرده است که امکان دریافت خدمت متقابل در محله خود ندارند .
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
بانک زمان در نهایت به دنبال تغییر یک نگاه اجتماعی است؛ عبور از مدلی که در آن گروهی همواره کمککننده و گروهی دریافتکننده حمایت هستند به مدلی که همه افراد جامعه میتوانند در تولید رفاه و ارائه خدمات در محله نقش داشته باشند . با این حال، موفقیت این طرح در گرو چند عامل کلیدی است: نخست، ایجاد اعتماد عمومی میان مردم و نهادهای متولی؛ دوم، تضمین کیفیت خدمات ارائهشده تا اعتبار اجتماعیِ ایجادشده، ارزش واقعی خود را حفظ کند؛ و سوم، پرهیز از پیچیدگیهای اداری که میتواند مشارکت مردمی را کاهش دهد. تجربه جهانی نشان داده است که بانکهای زمان زمانی موفقاند که ساده، شفاف و مبتنی بر اعتماد متقابل طراحی شوند. ارزش اصلی این طرح در خدماتی نیست که مبادله میشود، بلکه در رابطه انسانی است که میان افراد شکل میگیرد و میتواند تنهایی را کاهش دهد، اعتماد اجتماعی را افزایش دهد و محله را به یک شبکه حمایت مردم از یکدیگر و حل مشکلات تبدیل کند .
