به گزارش فرهنگیان پرس، نمایش «راشومون» یکی از تازه‌ترین تجربه‌های تئاتر ایران در پیوند میان هنرهای نمایشی و فناوری‌های نوین است. به گزارش روز شنبه دوم آبان ۱۴۰۵ خبرگزاری ایرنا به نقل از مرکز ارتباطات و اطلاع‌رسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، این نمایش با بهره‌گیری از فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در طراحی و خلق جهان اجرایی، تجربه‌ای میان‌رشته‌ای را پیش روی تماشاگر می‌گذارد.
این گزارش، اجرای «راشومون» را در چارچوب توجه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی ریاست جمهوری به توسعه کاربردهای خلاقانه هوش مصنوعی در صنایع فرهنگی و هنری قابل بررسی دانسته است. به نوشته ایرنا، توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در صنایع خلاق، زمینه شکل‌گیری شیوه‌های تازه‌ای از تولید محتوا، روایت‌پردازی و خلق تجربه‌های هنری را فراهم کرده و تئاتر، به‌عنوان هنری مبتنی بر اجرا و تجربه زنده مخاطب، ظرفیت قابل‌توجهی برای بهره‌گیری از این فناوری دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند رابطه میان بازیگر، تصویر، صدا، صحنه و تماشاگر را از نو تعریف کند.
از بیشه بامبوی آکوتاگاوا تا صحنه ایرانشهر
«راشومون» بر اساس اثر ریونوسوکه آکوتاگاوا، نویسنده نامدار ژاپنی، با ترجمه، طراحی و کارگردانی مرتضی فرهادنیا و تهیه‌کنندگی سامان خلیلیان و حسین صفری بحری، از هشتم مهرماه در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفته است.
این اثر با تکیه بر جهان داستانی آکوتاگاوا، تماشاگر را با مسئله حقیقت و تفاوت روایت‌های انسانی روبه‌رو می‌کند؛ جایی که هر شاهد بر اساس تجربه، حافظه و برداشت خود، تصویری متفاوت از یک رویداد ارائه می‌دهد. در این اجرا، روایت چندلایه داستان با درهم‌آمیختن گذشته و حال، فضایی میان واقعیت، خاطره، شهادت و خیال می‌سازد.
به گزارش ایرنا، داستان از کیوتو در سال ۱۹۷۰ آغاز می‌شود؛ زمانی که آکی و همسرش رن در آستانه ترک خانه قدیمی مادر آکی و سفر به توکیو هستند. ورود پستچی مرموز و دریافت بسته‌ای با عنوان «برای دختر تاجومارو»، مسیر زندگی آکی را تغییر می‌دهد. یک نوار ویدئویی او را به گذشته و ماجرای سال ۱۹۴۰ در بیشه بامبو می‌برد؛ جایی که روایت‌های متفاوت از یک جنایت و مرگ، پرسش‌هایی درباره ماهیت حقیقت و اعتبار روایت‌های انسانی پیش می‌کشد.
فناوری، بخشی از زبان اجرا
یکی از ویژگی‌های اصلی «راشومون»، استفاده از فناوری‌های تصویری و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در کنار بازی زنده بازیگران است. به نوشته این گزارش، در این تجربه تصویر، نور، صدا و ویدئو در تعامل با اجرای زنده قرار می‌گیرند تا امکانات تازه‌ای برای ساخت فضای نمایشی و انتقال روایت فراهم شود.
در این رویکرد، فناوری تنها ابزاری جانبی برای نمایش تصاویر نیست، بلکه بخشی از فرایند شکل‌گیری جهان اثر و زبان اجرایی آن به شمار می‌رود. ترکیب عناصر دیداری و شنیداری با ظرفیت‌های فناوری، امکان عبور از الگوهای متعارف طراحی صحنه را فراهم کرده است. در طراحی صحنه این نمایش نیز به‌جای اتکا به یک دکور ثابت، از نور، تصویر، صدا و تغییر موقعیت‌های دیداری برای شکل‌دادن به فضای اجرا استفاده شده؛ فضایی که در طول نمایش ساخته می‌شود و پیوسته دگرگون می‌شود.
گفت‌وگوهای ژاپنی با ترجمه تصویری فارسی
مرتضی فرهادنیا، مترجم، طراح و کارگردان این نمایش، در حوزه آموزش هوش مصنوعی در فیلم‌سازی نیز فعالیت داشته است. به گزارش ایرنا، در «راشومون» پیوند میان تجربه هنری و فناوری‌های نوین در قالب تلاشی برای گسترش ظرفیت‌های اجرایی تئاتر دنبال شده و بازیگری، تصویر، موسیقی، نور و فناوری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
از دیگر ویژگی‌های این اجرا، استفاده از زبان ژاپنی در گفت‌وگوهای بازیگران و ارائه ترجمه فارسی به‌صورت تصویری است؛ انتخابی که به حفظ فضای زبانی و فرهنگی اثر کمک می‌کند و هم‌زمان جایگاه عناصر تصویری را در انتقال روایت پررنگ‌تر می‌کند.
معاونت علمی ریاست جمهوری در این گزارش تأکید کرده است که کاربرد هوش مصنوعی در صنایع خلاق به تولید آثار تصویری یا تسهیل فرایندهای فنی محدود نمی‌ماند و می‌تواند در توسعه شیوه‌های تازه روایت‌پردازی، طراحی تجربه مخاطب و خلق زبان‌های هنری جدید نیز نقش داشته باشد. به گفته این نهاد، حمایت ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی از توسعه این کاربردها می‌تواند به شکل‌گیری همکاری‌های میان‌رشته‌ای میان فعالان فناوری و هنرمندان بینجامد.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
ورود هوش مصنوعی به تئاتر، اگر درست به کار گرفته شود، می‌تواند صحنه‌های کوچک و کم‌هزینه را از محدودیت دکورهای پرخرج رها کند و امکان‌های بصری تازه‌ای به گروه‌های جوان بدهد. «راشومون» نشان می‌دهد این فناوری می‌تواند در خدمت روایت باشد، نه جایگزین بازیگر و کارگردان؛ تمایزی که بحث درباره آینده هنر در عصر هوش مصنوعی را از نگرانی صرف به پرسش‌های سازنده می‌برد. با این حال، آنچه در گزارش منتشرشده جای خالی‌اش دیده می‌شود، توضیح دقیق‌تر درباره ابزارهای به‌کاررفته، سهم هوش مصنوعی در طراحی هر بخش و مسئله حقوق مالکیت فکری آثار تولیدشده با این فناوری است؛ موضوعاتی که برای هنرمندان و نهادهای حمایتی به یک اندازه اهمیت دارد.
این تجربه برای مدارس و معلمان هنر نیز پیام روشنی دارد. تئاتر آموزشی و نمایش‌های دانش‌آموزی می‌توانند با ابزارهای ساده تصویری و نرم‌افزارهای در دسترس، فضای صحنه را بدون هزینه‌های سنگین بسازند و هم‌زمان دانش‌آموزان را با سواد رسانه‌ای و کاربرد مسئولانه هوش مصنوعی آشنا کنند. پرسش محوری «راشومون» درباره اینکه حقیقت از نگاه هر راوی چه شکلی دارد، در روزگاری که تصاویر و روایت‌های ساختگی با هوش مصنوعی به‌آسانی تولید می‌شوند، برای کلاس درس هم پرسشی امروزی و جدی است. اگر حمایت معاونت علمی از این تجربه‌ها به برنامه‌ای پایدار برای آموزش هنرمندان و مربیان هنر تبدیل شود، می‌توان به گسترش آن در تماشاخانه‌های شهرستان‌ها و فضاهای آموزشی نیز امیدوار بود.
