متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی با اشاره به تصور غلط عمومی مبنی بر بی‌خطر بودن ویتامین‌ها و مکمل‌ها، هشدار داد که مصرف بیش از حد این ترکیبات می‌تواند عوارض جدی از جمله سنگ کلیه، آسیب‌های کبدی و کلیوی، اختلالات ریتم قلب و حتی ناهنجاری‌های جنینی ایجاد کند. نوروزی تأکید کرد که مکمل‌ها باید متناسب با نیاز واقعی هر فرد و زیر نظر پزشک مصرف شوند.
به گزارش فرهنگیان پرس، دکتر مونا نوروزی، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، با اشاره به تصور رایج درباره بی‌خطر بودن ویتامین‌ها و مکمل‌ها، اظهار کرد: «مردم به‌طور عام تصور می‌کنند مکمل‌ها و ویتامین‌ها چون دارو نیستند، هرچه بیشتر مصرف شوند و در برنامه روزانه قرار گیرند، مشکلی ایجاد نمی‌کنند؛ در حالی که برای هر ویتامین و ماده معدنی، دوز مشخصی وجود دارد و مصرف بیش از این میزان می‌تواند عوارضی برای بدن ایجاد کند.»
نوروزی با اشاره به ویتامین D به عنوان یکی از ویتامین‌هایی که امروزه به شکل روتین و در دوزهای مشخص مصرف می‌شود، توضیح داد: «هر فرد به میزان مشخصی ویتامین D نیاز دارد و مصرف بیش از میزان نرمال می‌تواند باعث رسوب کلسیم، تشکیل سنگ کلیه، آسیب و اختلالات کلیوی و حتی در مواردی اختلالات ریتم قلبی شود.» این در حالی است که بر اساس گزارش‌های وزارت بهداشت، بیش از ۷۰ درصد جمعیت کشور با کمبود ویتامین D مواجه هستند و همین امر باعث شده است تا مصرف خودسرانه این مکمل در سال‌های اخیر به شدت افزایش یابد.
او درباره مصرف بیش از اندازه ویتامین A نیز هشدار داد و گفت: «مصرف بالای این ویتامین، به‌خصوص در زنان باردار، می‌تواند ناهنجاری‌های جنینی ایجاد کند. همچنین مصرف بیش از حد آهن می‌تواند با عوارضی مانند تهوع، یبوست، دردهای شکمی، مسمومیت و آسیب اندام‌های داخلی همراه باشد.» نوروزی تأکید کرد: «درست است که مکمل‌ها دارو محسوب نمی‌شوند، اما بی‌خطر هم نیستند و برای هر فرد باید متناسب با نیاز او تنظیم شوند.»
این متخصص تغذیه با اشاره به اینکه برخی افراد با مشاهده علائمی مانند خستگی، ضعف، کمبود انرژی یا ریزش مو، بلافاصله سراغ مکمل‌ها می‌روند، گفت: «کم‌خوابی، کم‌انرژی بودن یا نداشتن خلق‌وخوی خوب لزوماً به معنای کمبود یک ماده مغذی نیست و هرکدام از این عوامل می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد.» او درباره ریزش مو نیز توضیح داد: «ریزش مو الزاماً به معنی کمبود بیوتین یا گروه خاصی از ویتامین‌ها نیست و می‌تواند علل هورمونی، ژنتیکی، استرس، تغذیه نامناسب یا حتی مصرف برخی داروها داشته باشد.» به گفته نوروزی، ممکن است علت ریزش مو کم‌خونی باشد و در چنین شرایطی باید ابتدا مشکل اصلی اصلاح شود.
نوروزی با اشاره به ویتامین‌های محلول در چربی گفت: «ویتامین‌های A، D، E و K به دلیل اینکه در بدن ذخیره می‌شوند، در صورت مصرف بیش از حد می‌توانند مسمومیت ایجاد کنند.» او ادامه داد: «مصرف زیاد ویتامین A می‌تواند عوارضی مانند سردرد، تهوع، دردهای عضلانی و آسیب‌های کبدی ایجاد کند و مصرف بیش از حد ویتامین D نیز می‌تواند با افزایش ذخیره کلسیم، تهوع، استفراغ، تشنگی، سنگ کلیه و نارسایی‌های کلیوی و کبدی همراه شود.» نوروزی همچنین درباره مصرف بالای ویتامین E هشدار داد و گفت که این ویتامین می‌تواند مشکلاتی به نام نوروپاتی‌های محیطی ایجاد کند.
این متخصص تغذیه با اشاره به مصرف خودسرانه ویتامین C به‌ویژه در فصل پاییز و زمستان گفت: «افراد در این فصل‌ها که ریسک سرماخوردگی بالاتر می‌رود، گاهی به شکل خودسرانه ویتامین C را در دوزهای بالا مصرف می‌کنند، در حالی که این ویتامین نیز دوز مشخصی دارد.» وی اضافه کرد: «مصرف بالای ویتامین C ریسک سنگ کلیه را افزایش می‌دهد و حتی می‌تواند باعث دردهای شکمی و اسهال شود. ویتامین C در شرایط خاص مانند سرماخوردگی می‌تواند برای کوتاه کردن دوره بیماری استفاده شود، اما مصرف روتین آن در افراد سالم توصیه نمی‌شود.»
نوروزی کودکان را یکی از مهم‌ترین گروه‌هایی دانست که باید در مصرف مکمل‌ها مورد توجه قرار گیرند و گفت: «میزان ویتامین‌ها در کودکان با بزرگسالان کاملاً متفاوت است و اگر قرار باشد مکملی برای کودک استفاده شود، باید حتماً از مکمل‌های مخصوص کودکان با دوز قابل تحمل برای آنها استفاده شود.» او درباره زنان باردار نیز توضیح داد: «نیاز تغذیه‌ای در دوران بارداری کاملاً تغییر می‌کند، اما این به معنای آن نیست که در این دوره هر مقدار ویتامین قابل مصرف است و مصرف مکمل باید کاملاً زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.»
نوروزی سالمندان را نیز از گروه‌هایی دانست که باید در مصرف مکمل‌ها احتیاط بیشتری داشته باشند و گفت: «سالمندان به دلیل بیماری‌های مختلف ممکن است چندین دارو را به صورت همزمان مصرف کنند و با توجه به اینکه عملکرد کلیه و کبد با افزایش سن تغییر می‌کند، احتمال تداخل و تجمع دارو در بدن آنها بیشتر است.» او افزود: «افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی و کبدی نیز به تنظیم دوز نیاز دارند و افرادی که مشکلات تیروئیدی، سنگ کلیه یا سرطان دارند یا داروهای مختلف مصرف می‌کنند، باید در مصرف برخی ویتامین‌های خاص با احتیاط عمل کنند.»
نوروزی درباره احتمال تداخل مکمل‌ها با داروهای مصرفی نیز هشدار داد و گفت: «مصرف برخی ویتامین‌ها می‌تواند بر جذب داروهایی که فرد استفاده می‌کند، اثر بگذارد.» او در توضیح یکی از نمونه‌های کاربردی گفت: «مصرف آهن و کلسیم با داروی لووتیروکسین که برای کم‌کاری تیروئید استفاده می‌شود، اهمیت دارد؛ آهن می‌تواند جذب لووتیروکسین را کاهش دهد و به همین دلیل به افرادی که کم‌خونی دارند توصیه می‌شود آهن و تیروکسین را با فاصله چندساعته مصرف کنند تا از این تداخل جذب جلوگیری شود.» این متخصص تغذیه ادامه داد: «افرادی که ویتامین E را با دوز بالا مصرف می‌کنند، در موارد خاص ممکن است با داروهای ضدانعقاد مانند پلاویکس و باریفن تداخل داشته باشند. همچنین مصرف ویتامین D با برخی داروهای دیورتیک که جزو داروهای فشار خون هستند، تداخل دارد و این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد.»
نوروزی درباره افرادی که مدتی است چند مکمل را به‌صورت خودسرانه مصرف می‌کنند، گفت: «اینکه فرد باید مکمل‌های خود را قطع کند یا ادامه دهد، بستگی دارد به اینکه چه مکملی، با چه دوزی و با چه هدفی استفاده می‌شود. اگر فردی به شکل روتین ویتامین D هزار واحد مصرف می‌کند، ایرادی ندارد و می‌تواند آن را استفاده کند؛ اما اگر مکمل خاصی را به شکل طولانی‌مدت و با دوز مشخص برای هدفی خاص مصرف می‌کند، حتماً باید با پزشک مشورت شود.» این متخصص تغذیه توصیه کرد افراد فهرستی از داروها و مکمل‌های مصرفی خود را پیش از مراجعه به پزشک تهیه کنند.
نوروزی در پایان با تأکید بر اینکه مکمل‌ها نباید جای تشخیص علت علائم را بگیرند، گفت: «اگر فردی ریزش مو یا ضعف دارد، نباید سریع به دنبال مکمل برود، بلکه باید ابتدا علت آن مشخص شود.» او تأکید کرد: «مکمل‌ها زمانی بیشترین فایده را دارند که نیاز واقعی فرد مشخص شود و یک ماده مناسب، با دوز مناسب و برای مدت زمان مناسب برای هر فرد تعیین شود. همیشه بیشتر مصرف کردن لزوماً به معنی بهتر بودن نیست و بعضی اوقات بعضی از ویتامین‌ها را وقتی با دوز بالا استفاده می‌کنیم، می‌تواند حتی شرایط را بدتر کند.»
بر اساس پیشینه موضوع، در بهمن‌ماه ۱۴۰۴، معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت طی اطلاعیه‌ای نسبت به افزایش ۴۰ درصدی مصرف خودسرانه مکمل‌های ویتامین D در پی شیوع بیماری‌های فصلی هشدار داده بود. همچنین در خردادماه ۱۴۰۵، انجمن علمی تغذیه ایران با انتشار گزارشی اعلام کرد که بیش از ۶۵ درصد ایرانی‌ها بدون نیاز واقعی از مکمل‌های ویتامین‌دار استفاده می‌کنند و این موضوع یکی از چالش‌های جدی سلامت عمومی است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
با وجود هشدارهای جدی متخصصان تغذیه درباره مصرف خودسرانه مکمل‌ها، به نظر می‌رسد آگاهی عمومی در این زمینه همچنان ناکافی است و بسیاری از افراد بدون توجه به نیاز واقعی بدن خود، به مصرف ویتامین‌ها روی می‌آورند. در شرایطی که فشارهای روانی ناشی از جنگ تحمیلی و آتش‌بس موقت، استرس اقتصادی و تغییرات سبک زندگی، بسیاری از افراد از جمله معلمان و دانش‌آموزان را به سمت مصرف خودسرانه مکمل‌ها سوق داده است، ضرورت دارد وزارت بهداشت و آموزش‌پرورش با همکاری رسانه‌ها، برنامه‌های آگاهی‌بخشی گسترده‌ای درباره خطرات مصرف بی‌رویه ویتامین‌ها اجرا کنند. همچنین با توجه به اینکه بسیاری از فرهنگیان و خانواده‌های آنان در شرایط اقتصادی فعلی به دنبال روش‌های ارزان‌قیمت و سریع برای تأمین سلامت خود هستند، لازم است نظام سلامت کشور با ارائه خدمات مشاوره تغذیه رایگان در مراکز جامع سلامت و مدارس، زمینه را برای تشخیص صحیح نیازهای تغذیه‌ای و تجویز منطقی مکمل‌ها فراهم آورد. این اقدامات می‌تواند از بروز عوارض جدی ناشی از مصرف خودسرانه ویتامین‌ها جلوگیری کرده و سلامت جامعه را در بلندمدت تضمین کند.
