اولین و تنها پایگاه خبری صنفی در ایران
دریافت خبرنامه
هشتگ‌های داغ
یادداشت و دیدگاه

نگاهی شناختی به خلأ سواد رسانه‌ای در مدارس

نگاهی شناختی به خلأ سواد رسانه‌ای در مدارس
مهدیه سادات شاهمرادی روانشناس و مدرس دانشگاه
هر بار که فرزندمان تلفن همراهش را در ساعات مطالعه بررسی می‌کند، با انبوهی از نوتیفیکیشن‌های رنگارنگ، ویدئوهای کوتاه بی‌پایان و پیام‌های گروهی مواجه می‌شود. او در واقع با یک پدیده بسیار فراتر از «وقفه» یا «پرتی حواس» ساده روبه‌روست.

امروزه ما شاهد فرسایش تدریجی و سیستماتیک یک توانمندی شناختی بنیادین در نسل جدید هستیم: توانایی پردازش عمیق، تأمل و تفکر انتقادی. آنچه امروز در مدارس ما با آن مواجهیم، نه یک مشکل انضباطی یا اخلاقی صرف، بلکه یک مسئله جدی عصب‌روان‌شناختی است که ریشه در خلأ آموزش «سواد رسانه‌ای» دارد.
به عنوان روان‌شناس و مدرس دانشگاه، در سال‌های اخیر شاهد تغییرات محسوسی در الگوهای شناختی دانش‌آموزان بوده‌ام. نسل امروز، نسلی است که در محیطی سرشار از محرک‌های دیجیتال و چندوظیفگی رسانه‌ای (Media Multitasking) رشد کرده است. مغز در حال رشد نوجوان، برای سازگاری با این محیط پرشتاب، مسیرهای عصبی خود را بازآرایی می‌کند؛ اما این سازگاری، بهای سنگینی دارد. پژوهش‌های متعدد در حوزه علوم اعصاب شناختی نشان می‌دهد که قرار گرفتن مداوم در معرض محتواهای کوتاه، سریع و پاداش‌محور (مانند ویدئوهای چند ثانیه‌ای و اسکرول بی‌پایان در شبکه‌های اجتماعی)، ساختار توجه را به سمت «توجه پرشی» یا «توجه تقسیم‌شده» سوق می‌دهد و ظرفیت «توجه پایدار» را که پیش‌نیاز یادگیری عمیق و حل مسئله است، تضعیف می‌کند.
این پدیده را می‌توان در قالب «بار شناختی» (Cognitive Load) نیز تحلیل کرد. ذهن دانش‌آموز در کلاس درس، همزمان با پردازش محتوای آموزشی، مشغول مدیریت انبوهی از داده‌های حاشیه‌ای است: اعلان‌های شبکه‌های اجتماعی، پیام‌های همکلاسی‌ها، اخبار زرد و محتوای سرگرم‌کننده. حافظه کاری (Working Memory) که ظرفیتی محدود دارد، میان این حجم از ورودی‌ها تقسیم می‌شود و در نتیجه، ظرفیت باقی‌مانده برای رمزگذاری و تثبیت اطلاعات در حافظه بلندمدت به شدت کاهش می‌یابد. به بیان ساده‌تر، دانش‌آموزی که ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی «حضور» دارد، در عمل در کلاس درس «حاضر» نیست؛ او جسمش در کلاس است، اما ذهنش در حال مدیریت یک جریان بی‌پایان از داده‌های پراکنده است.
یکی دیگر از آسیب‌های شناختی مهم در این زمینه، اختلال در «کارکردهای اجرایی» (Executive Functions) است. کارکردهای اجرایی مجموعه‌ای از توانمندی‌های عالی مغز شامل برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی، مهار تکانه، انعطاف‌پذیری ذهنی و خودتنظیمی هستند که در دوران نوجوانی هنوز در حال بلوغ‌اند. مواجهه بی‌مهار با محتوای دیجیتال، به ویژه محتوایی که طراحی آن بر پایه اصول «اقتصاد توجه» و ایجاد وابستگی است، این توانمندی‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد. نتیجه، کاهش تحمل ابهام، افت توانایی به تعویق انداختن پاداش (Delay of Gratification) و افزایش تکانشگری است؛ همان عواملی که در افت تحصیلی، پرخاشگری و کاهش انگیزه درونی دانش‌آموزان نقش دارند.
اما مسئله به همین‌جا ختم نمی‌شود. خلأ سواد رسانه‌ای، تنها به توجه و حافظه آسیب نمی‌زند؛ بلکه ساختار «تفکر انتقادی» را نیز هدف می‌گیرد. دانش‌آموزی که مهارت تحلیل و ارزیابی منابع اطلاعاتی را نیاموخته است، در معرض انواع «تحریف‌های شناختی» قرار می‌گیرد: از سوگیری تأییدی (تمایل به پذیرش اطلاعاتی که با باورهای پیشین همسو هستند) تا اثر هاله‌ای (قضاوت بر اساس ظاهر جذاب یک محتوا) و خطای دسترس‌پذیری (باور به درست بودن اطلاعاتی که بیشتر تکرار می‌شوند). در محیطی که اخبار جعلی، نظریه‌های توطئه و محتوای احساسی به سرعت منتشر می‌شوند، نبود سواد رسانه‌ای به معنای واقعی کلمه، دانش‌آموز را در برابر دستکاری شناختی آسیب‌پذیر می‌کند. او نه تنها نمی‌تواند منبع اطلاعات را ارزیابی کند، بلکه حتی ممکن است نتواند تشخیص دهد که خودِ محتوا برای چه هدفی و توسط چه کسی تولید شده است.
در این میان، نقش نظام آموزشی و خانواده را نمی‌توان نادیده گرفت. متأسفانه در بسیاری از مدارس ما، آموزش سواد رسانه‌ای یا به کلی غایب است یا به شکلی سطحی و آیین‌نامه‌ای به آن پرداخته می‌شود. در حالی که سواد رسانه‌ای باید به عنوان یک مهارت پایه، همتراز با خواندن و نوشتن، در برنامه درسی گنجانده شود. این آموزش نباید صرفاً به «هشدار درباره خطرات فضای مجازی» محدود شود؛ بلکه باید شامل پرورش مهارت‌های عملی مانند تشخیص منابع معتبر، تحلیل پیام‌های رسانه‌ای، درک سازوکار الگوریتم‌ها و تبلیغات هدفمند، و تمرین تفکر انتقادی باشد. خانواده نیز باید بیاموزد که چگونه به جای ممنوعیت صرف، «همراهی فعال» کند و فضایی برای گفت‌وگوی انتقادی درباره محتوای مصرفی فرزندانش فراهم آورد.
نکته حائز اهمیت این است که ما با یک نسل «بی‌سواد رسانه‌ای» روبه‌رو نیستیم که بخواهیم آن را محکوم کنیم؛ ما با نسلی روبه‌رو هستیم که در محیطی کاملاً متفاوت از نسل‌های پیشین رشد کرده و نیازمند «مهارت‌های جدید» است. رویکرد ما نباید سلبی و سرکوبگرانه باشد، بلکه باید توانمندسازانه و مبتنی بر شواهد علمی باشد. مداخلات روان‌شناختی و آموزشی می‌تواند شامل آموزش راهبردهای مدیریت توجه، تمرین‌های ذهن‌آگاهی (Mindfulness) برای تقویت توجه پایدار، بازطراحی محیط یادگیری برای کاهش بار شناختی اضافی، و ادغام سواد رسانه‌ای در تمام سطوح تحصیلی باشد.
در پایان، باید تأکید کنم که نبود سواد رسانه‌ای، یک «مسئله لوکس» یا «دغدغه نخبگان» نیست؛ یک بحران شناختی خاموش است که آینده سرمایه انسانی کشور را تهدید می‌کند. اگر امروز برای آموزش سواد رسانه‌ای به دانش‌آموزان سرمایه‌گذاری نکنیم، فردا با نسلی روبه‌رو خواهیم شد که نه تنها در برابر دستکاری اطلاعات آسیب‌پذیر است، بلکه توانایی تفکر مستقل، حل مسئله و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را نیز از دست داده است. زمان آن رسیده است که سواد رسانه‌ای را نه به عنوان یک درس جانبی، بلکه به عنوان یک ضرورت راهبردی در نظام آموزشی کشور بگنجانیم و همزمان با آن، از ظرفیت هنردرمانی و رویکردهای خلاقانه برای بازسازی مهارت‌های شناختی آسیب‌دیده بهره بگیریم. آینده ذهن کودکان ما، به انتخاب‌های امروز ما بستگی دارد.

برای دریافت فوری خبرهای فرهنگیان، عضو کانال‌های فرهنگیان پرس شوید

هشتگ‌ها و برچسب‌ها

ما به دقت خبر متعهدیم. اگر خطایی در این گزارش دیدید، از طریق صفحه تماس به ما اطلاع دهید.

دیدگاه شما

دیدگاه‌ها پس از بررسی تحریریه منتشر می‌شوند. پیام‌های توهین‌آمیز یا نامرتبط منتشر نخواهند شد.

دارای مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
مشاهدهٔ مجوز