سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران از کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی سرانه مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی طی یک سال گذشته خبر داد و علت اصلی این روند را عقب‌ماندن رشد درآمد خانوارها از تورم دانست. هم‌زمان، با مطرح‌شدن پیشنهاد افزایش قیمت شیر خام و اعلام آغاز توزیع شیر مدارس از اول آبان‌ماه، نگرانی‌ها درباره توان خرید خانوارها و کفایت برنامه تغذیه دانش‌آموزان بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش فرهنگیان پرس، کاهش قدرت خرید خانوارها بار دیگر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های بازار لبنیات تبدیل شده است؛ بازاری که به گفته سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران، با وجود ادامه روند عادی تولید و عرضه، با افت محسوس تقاضای مصرف‌کنندگان روبه‌روست. محمد فربد در گفت‌وگو با ایسنا اعلام کرده است که سرانه مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی طی یک سال گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یافته؛ روندی که به اعتقاد او، بیش از هر عامل دیگری از عقب‌ماندن رشد درآمد خانوارها از نرخ تورم ناشی می‌شود.
این کاهش مصرف در شرایطی رخ می‌دهد که احتمال افزایش قیمت شیر خام، به‌عنوان ماده اولیه اصلی تولید محصولات لبنی، مطرح شده است. از سوی دیگر، برنامه توزیع شیر در مدارس قرار است از اول آبان‌ماه آغاز شود؛ طرحی که می‌تواند بخشی از نیاز تغذیه‌ای دانش‌آموزان را پوشش دهد، اما محدود بودن دفعات توزیع آن، پرسش‌هایی درباره میزان اثربخشی برنامه در تأمین نیازهای غذایی دانش‌آموزان ایجاد کرده است.
افت مصرف در سایه کاهش قدرت خرید
محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران، با اشاره به وضعیت مصرف محصولات لبنی اظهار کرد: سرانه مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی طی یک سال گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یافته است. او علت اصلی این اتفاق را تناسب‌نداشتن رشد درآمد خانوارها با افزایش هزینه‌های زندگی دانست و تأکید کرد که کاهش قدرت خرید، توان اقتصادی مردم برای تهیه محصولات لبنی را محدود کرده است.
این اظهارات نشان می‌دهد مسئله بازار لبنیات را نمی‌توان صرفاً به میزان تولید یا نحوه توزیع محصولات محدود کرد. زمانی که درآمد خانوارها متناسب با افزایش هزینه‌های ضروری زندگی رشد نمی‌کند، خرید مواد غذایی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد و مصرف‌کنندگان ناچار شوند در هزینه‌های روزمره خود بازنگری کنند.
فربد در عین حال اعلام کرده است که تولید و فروش محصولات لبنی به‌طور عادی ادامه دارد و صنعت با مشکل ویژه‌ای در زمینه عرضه مواجه نیست؛ هرچند اداره واحدهای تولیدی نسبت به سال‌های گذشته دشوارتر شده است. این وضعیت، تفاوت میان مسئله عرضه و مسئله تقاضا را برجسته می‌کند: ممکن است محصول در بازار موجود باشد، اما بخشی از خانوارها توان خرید آن را نداشته باشند.
گزارش‌های منتشرشده در مهرماه نیز از تداوم نگرانی درباره کاهش مصرف لبنیات حکایت دارند. در گزارشی که ۱۱ مهرماه منتشر شد، سخنگوی انجمن صنایع لبنی از افت مصرف پس از حذف ارز ترجیحی و تأثیر فشارهای اقتصادی بر بازار سخن گفته بود. تکرار این نگرانی‌ها نشان می‌دهد که موضوع مصرف لبنیات به یک مسئله مقطعی محدود نیست و برای ارزیابی دقیق آن، باید روند تغییر قیمت‌ها، درآمد خانوارها و میزان خرید مصرف‌کنندگان در یک بازه زمانی مشخص بررسی شود.
احتمال افزایش قیمت شیر خام؛ مصوبه هنوز ابلاغ نشده است
یکی از عوامل مؤثر بر قیمت تمام‌شده فرآورده‌های لبنی، بهای شیر خام است. فربد درباره آخرین وضعیت تصمیم‌گیری در این زمینه توضیح داده است که در نشست کارشناسان تنظیم بازار وزارت جهاد کشاورزی در ۲۸ مهرماه، افزایش قیمت شیر خام و چربی مورد بحث قرار گرفته، اما مصوبه احتمالی هنوز ابلاغ نشده است.
به گفته او، نماینده دامداران قیمت هر کیلوگرم شیر خام استاندارد درب دامداری را ۶۸ هزار تومان پیشنهاد کرده است. با احتساب هزینه حمل‌ونقل، قیمت آن از ۷۰ هزار تومان فراتر نخواهد رفت. همچنین برای قیمت چربی، به ازای هر یک‌دهم درصد، مبلغ ۸۵۰ تومان پیشنهاد شده است. با این حال، این ارقام در مرحله پیشنهاد قرار دارند و تعیین نرخ نهایی به تصویب و ابلاغ رسمی مراجع مربوط بستگی دارد.
فربد پیش‌بینی کرده است که افزایش احتمالی قیمت شیر خام چندان زیاد نباشد؛ اما تا زمان اعلام رسمی نرخ‌ها، نمی‌توان درباره میزان تغییر قیمت محصولات نهایی یا زمان اجرای آن اظهارنظر قطعی کرد.
از آنجا که شیر خام یکی از مواد اولیه اصلی تولید لبنیات است، تغییر قیمت آن می‌تواند بر هزینه تولید کارخانه‌ها اثر بگذارد. با این حال، میزان انتقال این افزایش هزینه به قیمت مصرف‌کننده به عوامل دیگری نیز بستگی دارد؛ از جمله هزینه‌های بسته‌بندی، حمل‌ونقل، انرژی، شرایط قراردادها و سیاست‌های قیمت‌گذاری. بنابراین، افزایش قیمت ماده اولیه لزوماً به معنای افزایش یکسان قیمت تمام محصولات لبنی نیست، اما می‌تواند زمینه فشار تازه بر قیمت‌های بازار را فراهم کند.
فربد همچنین صادرات شیر خام به جمهوری آذربایجان را در مقادیر بسیار محدود توصیف کرده و گفته است که این میزان نه به تأمین نیاز داخلی لطمه می‌زند و نه عامل اصلی افزایش قیمت محصولات لبنی است. از نگاه او، رشد بهای شیر خام در بازار داخلی اهمیت بیشتری در توضیح تغییر قیمت محصولات دارد.
شیر مدارس از اول آبان؛ یک روز در هفته کافی است؟
در کنار تحولات بازار لبنیات، برنامه توزیع شیر مدارس نیز قرار است از اول آبان‌ماه آغاز شود. به گفته سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران، اختیار اجرای این برنامه در استان‌های مختلف به استانداران واگذار شده و روند اجرا بر اساس تصمیم‌ها و ترتیبات استانی دنبال خواهد شد.
فربد با اشاره به محدود بودن دفعات توزیع شیر در مدارس انتقاد کرده است که طبق برنامه موجود، شیر تنها یک روز در هفته در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد و این میزان برای پاسخ‌گویی به نیاز آنان کافی نیست. او در عین حال گفته است که از محدودیت‌های دولت در تأمین بودجه این طرح آگاه است.
پیش از این نیز مسئولان از برنامه‌ریزی برای اجرای طرح شیر مدارس در سال تحصیلی جاری خبر داده بودند. بر اساس گزارشی که ۲۶ مهرماه به نقل از خبرگزاری صداوسیما منتشر شد، رئیس دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذا اعلام کرده بود که توزیع شیر مدارس از آبان‌ماه در مقاطع ابتدایی اول و دوم مدارس دولتی شهرها و روستاها انجام خواهد شد و مراحل قرارداد با تولیدکنندگان در جریان است.
همچنین در گزارشی در دوم مهرماه، سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش از پیش‌بینی بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان اعتبار برای برنامه تغذیه مدارس خبر داده بود. بر اساس همان گزارش، در مناطقی که ظرفیت تولید شیر متناسب با میزان تقاضا نباشد، امکان استفاده از روش‌های جایگزین برای تأمین تغذیه سالم دانش‌آموزان نیز مطرح شده است.
این سوابق نشان می‌دهد که اجرای طرح شیر مدارس تنها به اختصاص اعتبار وابسته نیست؛ بلکه تأمین پایدار محصول، قرارداد با تولیدکنندگان، هماهنگی استانی و استمرار توزیع نیز در تحقق اهداف آن نقش دارند. در چنین شرایطی، اعلام زمان آغاز طرح باید با گزارش روشن از میزان پوشش مدارس، تعداد دانش‌آموزان مشمول و برنامه واقعی توزیع همراه باشد تا امکان ارزیابی میزان پیشرفت آن فراهم شود.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی مصرف لبنیات، در کنار احتمال افزایش قیمت شیر خام، مسئله‌ای فراتر از تغییرات معمول بازار است. اگر بخشی از خانوارها به دلیل کاهش قدرت خرید، مصرف محصولات لبنی را کاهش دهند، پیامدهای این روند فقط به فروش کارخانه‌ها یا درآمد تولیدکنندگان محدود نمی‌شود؛ دسترسی خانوارها به مواد غذایی مورد نیاز نیز اهمیت پیدا می‌کند. با این حال، برای تعیین دقیق ابعاد این پیامدها، به داده‌های معتبر درباره میزان مصرف، تفاوت گروه‌های درآمدی و تغییرات سبد غذایی خانوارها نیاز است.
از سوی دیگر، طرح شیر مدارس می‌تواند بخشی از پاسخ به نگرانی‌های مربوط به تغذیه دانش‌آموزان باشد، اما توزیع شیر تنها یک روز در هفته، بنا بر انتقاد مطرح‌شده از سوی سخنگوی انجمن صنایع لبنی، محدودیتی جدی برای اثربخشی این برنامه به شمار می‌رود. اگر هدف، بهبود تغذیه دانش‌آموزان و ایجاد دسترسی منظم‌تر به مواد غذایی سالم باشد، استمرار اجرا و پوشش واقعی مدارس باید در کنار زمان آغاز طرح مورد ارزیابی قرار گیرد.
مسئله مهم دیگر، شفافیت در قیمت‌گذاری است. تا زمانی که نرخ جدید شیر خام و چربی به‌صورت رسمی تصویب و ابلاغ نشده باشد، ارقام پیشنهادی نباید به‌عنوان قیمت قطعی اعلام شوند. پس از ابلاغ نیز لازم است اثر تغییر هزینه مواد اولیه بر قیمت محصولات نهایی روشن شود تا مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان بتوانند بر اساس اطلاعات دقیق تصمیم بگیرند.
در نهایت، مدیریت بازار لبنیات نیازمند توجه هم‌زمان به سه موضوع است: حفظ توان خرید خانوارها، پایداری فعالیت تولیدکنندگان و حمایت عملی از تغذیه دانش‌آموزان. تداوم تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده دسترسی عمومی به محصولات نیست؛ همان‌طور که اعلام اعتبار یا زمان آغاز شیر مدارس نیز بدون اجرای منظم و پوشش قابل سنجش، نمی‌تواند نتیجه مطلوب را تضمین کند. معیار موفقیت باید این باشد که محصولات لبنی با قیمت قابل‌تحمل‌تری در دسترس خانوارها قرار گیرند و برنامه‌های حمایتی مدارس نیز از وعده و زمان‌بندی فراتر رفته و به توزیعی منظم و قابل ارزیابی تبدیل شوند.
