به گزارش فرهنگیان پرس، کارگاه آموزشی «تحول مفاهیم شهری و مسیر حرکت به سوی شهرهای دانش‌بنیان، هوشمند و شناختی» صبح پنجشنبه ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور و جمعی از شهرداران شهرهای استان اصفهان برگزار شد. افشین در این کارگاه با تشریح تفاوت‌های بنیادین میان شهرهای سنتی، دیجیتال، هوشمند، دانشی و شناختی، از رویکرد جدید معاونت علمی برای ارتقای قابلیت‌های شهرهای کشور پرده برداشت.
دیجیتالی‌کردن فرایندهای ناکارآمد، شهر را هوشمند نمی‌کند
افشین سخنان خود را با یک انتقاد جدی به رویکرد رایج در مدیریت شهری آغاز کرد و گفت: «ما به دیجیتالی‌کردن مبتلا شدیم. رسیدیم به اینکه سامانه‌محوریم. سامانه‌های تو در تو.» او با اشاره به تجربه شهروندان در مراجعه به سامانه‌های متعدد دولتی اظهار کرد: «شهر دیجیتال شهری است که متوجه نشده فرایندها اول باید اصلاح شده و سپس دیجیتال می‌شد. ما فرایندهای موجودی که در شهرهای سنتی وجود داشت را دیجیتال کردیم، یعنی موانع را جابه‌جا کردیم، نه اینکه برداریم.»
معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر تفاوت میان شهر دیجیتال و شهر هوشمند تصریح کرد: «شهر دیجیتال خدمات را آنلاین می‌کند ولی بهینه نمی‌کند. شهر هوشمند این حکمرانی را اصلاح می‌کند، فرایندها را بهینه می‌کند.»
او هشدار داد: «ممکن است فقط تمرکز اصلی بر تبدیل خدمات و اطلاعات شهری به قالب دیجیتال باشد، در حالی که ما فقط یک فرایند ناکارآمد را دیجیتال کرده‌ایم.»
افشین در تشریح تفاوت مدیریت واکنشی و پیش‌بینانه در شهرها گفت: «در شهر سنتی، وقتی ترافیک ایجاد می‌شود، یک پلیس می‌آید و نظمی می‌دهد. در شهر هوشمند، ترافیک از قبل تخمین زده می‌شود و هدایت می‌شود.» او افزود: «اگر قرار است شب برف بیاید، در شهر هوشمند منتظر نمی‌شوند برف بیاید و فردا همه ماشین‌ها تصادف کنند؛ از روزهای قبل برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند.»
شهر دانش‌بنیان با تعداد دانشگاه و شرکت تعریف نمی‌شود
افشین در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت بازنگری در الگوی توسعه زیست‌بوم نوآوری کشور اظهار کرد: «دانشگاه داریم، نیروی انسانی خوب داریم، شرکت دانش‌بنیان خوب داریم، صنعت خوب هم داریم ولی این‌ها هیچ‌کدام به هم ارتباط ندارند.»
او با تأکید بر اینکه «وجود مجموعه‌ای از توانمندی‌های مستقل، لزوماً به شکل‌گیری یک قدرت اقتصادی و فناورانه منسجم منجر نمی‌شود»، گفت: «ما ستاره‌های منفرد زیادی داریم، ولی لزوماً این‌ها با هم جمع نمی‌شوند که یک قدرت ایجاد کند.»
معاون علمی رئیس‌جمهور با تفکیک مفاهیم «فناوری»، «نوآوری» و «قابلیت» تصریح کرد: «فناوری یعنی یک محصول جدید که در آن دانش، تجربه و خلاقیت وجود دارد. اما این فناوری لزوماً نمی‌تواند باعث پیشرفت کشور شود. چه وقت پیشرفت می‌شود؟ وقتی به یک اثر تأثیرگذار تبدیل شود؛ یعنی به ثروت برسد یا به یک اثر اجتماعی، فرهنگی یا اقتداری.»
او افزود: «نوآوری به تنهایی کافی نیست؛ نوآوری باید به قابلیت تبدیل شود. یعنی شرکتی که یک محصول تولید کرد، بتواند تکرار کند و محصولات بعدی را هم بسازد.»
افشین با اشاره به اینکه «شهرها دانش‌بنیان نمی‌شوند بلکه هوشمند می‌شوند»، اظهار کرد: «مهم‌ترین پارامتر برای اینکه بخواهیم بفهمیم یک شهر کدام ویژگی را دارد، این است که مردم آن شهر باید آن را حس کنند یا نکنند. اگر مردم تغییرات ایجاد شده را در رفاه‌شان حس نکنند، یعنی هیچ اتفاقی نیفتاده است.»
نظام رتبه‌بندی شهرهای ایران در راه است
افشین در بخش پایانی سخنان خود از تدوین نظامی برای دسته‌بندی شهرهای کشور بر اساس میزان تعامل شهروندان و مدیریت شهری با فناوری و دانش خبر داد و گفت: «معاونت علمی در حال تدوین نظامی است تا مشخص شود هر شهر در چه سطحی از توسعه فناورانه قرار دارد. شهرهای شناختی در بالاترین سطح این طبقه‌بندی قرار دارند.»
او با اشاره به اینکه «ممکن است شهری از فناوری‌های پیشرفته برخوردار باشد اما اگر با مشکلاتی همچون آلودگی شدید هوا مواجه باشد، نمی‌توان آن را یک شهر دانش‌بنیان یا شناختی دانست»، تصریح کرد: «برای ارزیابی شهرها حدود ۱۰ شاخص اصلی در نظر گرفته شده است؛ از میزان بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر گرفته تا سطح تسهیل‌گری خدمات شهری و اداری برای شهروندان.»
افشین با تأکید بر اینکه «هدف از این دسته‌بندی صرفاً اعطای یک عنوان به شهرها نیست»، گفت: «هدف این است که مدیران، سیاست‌گذاران و استانداران بدانند برای حرکت به سمت شهرهای پیشرفته فناورانه باید چه شاخص‌هایی را در شهرهای خود تقویت کنند.»
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
سخنان افشین در این کارگاه، فراتر از یک جلسه آموزشی برای شهرداران، حاوی یک نقد ساختاری جدی به الگوی توسعه فناوری در ایران است. او به‌درستی به «توهم دیجیتالی‌سازی» اشاره می‌کند؛ پدیده‌ای که در آن، فرایندهای ناکارآمد اداری بدون اصلاح ساختاری، تنها به سامانه‌های الکترونیکی منتقل می‌شوند. این نقد، برای جامعه فرهنگیان و کارمندان دولت اهمیت مستقیم دارد: کارمندی که روزانه با سامانه‌های تو در تو، فرم‌های تکراری و فرایندهای پیچیده اداری دست‌وپنجه نرم می‌کند، به‌خوبی می‌داند که دیجیتالی‌شدن، به‌تنهایی هیچ دردی را دوا نکرده است. اگر قرار است شهرها به سمت هوشمندی واقعی حرکت کنند، اولین گام باید اصلاح فرایندهای اداری باشد، نه دیجیتالی‌کردن موانع موجود.
نکته قابل تأمل دیگر، نسبت این رویکرد با نظام آموزشی است. افشین از «شهرهای شناختی» و «شهرهای دانش‌بنیان» سخن می‌گوید، اما تحقق این شهرها بدون تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه‌های فناوری، داده و هوش مصنوعی ممکن نیست. در حالی که معاونت علمی بر لزوم پیوند دانشگاه و صنعت تأکید می‌کند، جای خالی وزارت آموزش و پرورش و هنرستان‌های فنی و حرفه‌ای در این زیست‌بوم به چشم می‌خورد. شهر هوشمند، پیش از هر چیز، به شهروندانی نیاز دارد که با مفاهیم پایه فناوری، داده و شهروندی دیجیتال آشنا باشند. اگر آموزش این مفاهیم از همان مدارس آغاز نشود، شهرهای شناختی نیز در سطح پروژه‌های نمایشی باقی خواهند ماند.
در نهایت، باید توجه داشت که نظام رتبه‌بندی شهرها، اگرچه گامی مثبت در جهت شفافیت و هدفمندسازی توسعه شهری است، اما بدون اتصال به نظام بودجه‌ریزی و پاسخگویی، می‌تواند به یک ابزار تشریفاتی تبدیل شود. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که بسیاری از طرح‌های طبقه‌بندی و رتبه‌بندی در ایران، پس از مدتی به فراموشی سپرده شده‌اند. اگر قرار است این نظام جدید، نه یک اقدام مقطعی، بلکه بخشی از یک زیست‌بوم پایدار شهری باشد، باید سازوکاری برای پایش مستمر، به‌روزرسانی شاخص‌ها و اتصال نتایج آن به تصمیم‌گیری‌های کلان طراحی شود. شهر شناختی، پیش از آنکه یک عنوان باشد، یک فرایند بلندمدت است که نتایج آن در دهه‌های آینده نمایان خواهد شد.
