دبیر کمیسیون توسعه آموزش عمومی قرآن کشور از آغاز عملیاتی‌سازی نقشه راه سند توسعه آموزش عمومی قرآن و انعقاد نخستین توافقنامه اجرایی آن خبر داد؛ اقدامی که با تکیه بر شبکه گسترده دبیرخانه‌ها، کارگروه‌های استانی و منطقه‌ای و ظرفیت نخبگان قرآنی، قرار است اهداف سند را از سطح برنامه و مصوبه به اقدامات قابل ارزیابی در نظام آموزشی نزدیک کند.
به گزارش فرهنگیان پرس، محمدرضا مسیب‌زاده، دبیر کمیسیون توسعه آموزش عمومی قرآن کشور، در پنجمین جلسه مجمع مشورتی توسعه آموزش عمومی قرآن وزارت آموزش و پرورش، از آغاز مرحله عملیاتی‌سازی نقشه راه سند توسعه آموزش عمومی قرآن و انعقاد نخستین توافقنامه اجرایی این سند خبر داد؛ توافقنامه‌ای که میان دبیرخانه کمیسیون توسعه آموزش عمومی قرآن کشور و اداره کل امور شاهد و ایثارگران به امضا رسید.
مسیب‌زاده در این نشست با اشاره به نقش مجموعه‌های مختلف آموزش و پرورش و دستگاه‌های اجرایی در تحقق اهداف سند راهبردی توسعه آموزش عمومی قرآن کشور، بر ضرورت همکاری میان‌بخشی تأکید کرد. به گفته او، همراهی دستگاه‌های مسئول می‌تواند زمینه تبدیل اهداف کلان سند به برنامه‌ها و اقدامات اجرایی را فراهم کند.
اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر می‌شود که سند توسعه آموزش عمومی قرآن کریم دارای ۵۲ اقدام ملی است؛ ۲۶ اقدام در حوزه مأموریت‌های آموزش و پرورش و ۲۶ اقدام نیز برای سایر دستگاه‌های اجرایی تعریف شده است. پیش از این نیز مسئولان کمیسیون بر این نکته تأکید کرده بودند که اسناد تحولی زمانی اثرگذار خواهند بود که از مرحله تدوین عبور کرده و به اقدام و اجرا برسند.
از سند مکتوب تا برنامه قابل سنجش
بر اساس اظهارات دبیر کمیسیون، انعقاد توافقنامه‌های اجرایی یکی از ابزارهای اصلی برای عملیاتی‌کردن اقدامات پیش‌بینی‌شده در نقشه راه است. این رویکرد می‌تواند پاسخ به یکی از چالش‌های قدیمی برنامه‌های فرهنگی و آموزشی باشد؛ یعنی فاصله میان تصویب سیاست‌ها و اجرای واقعی آنها در مدرسه و جامعه.
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تعدد اسناد و برنامه‌ها، به خودی خود به تغییر در میدان آموزش منجر نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، تعیین مسئولیت روشن، زمان‌بندی، شاخص ارزیابی و مشخص بودن خروجی هر برنامه است. بنابراین اگر توافقنامه‌های جدید با چنین سازوکارهایی همراه شوند، امکان سنجش میزان پیشرفت برنامه‌های آموزش عمومی قرآن افزایش خواهد یافت.
این رویکرد در سال ۱۴۰۴ نیز در دستور کار کمیسیون قرار داشت. در چهارمین نشست مجمع مشورتی توسعه آموزش عمومی قرآن، بر ضرورت هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف و استفاده از ظرفیت نمایندگان معاونت‌ها و نهادهای گوناگون برای تحقق مأموریت‌های کمیسیون تأکید شده بود.
در سال ۱۴۰۵ نیز این مسیر ادامه پیدا کرده است. در اردیبهشت‌ماه، جلسه هماهنگی میان دبیرخانه کمیسیون تخصصی توسعه آموزش عمومی قرآن و معاونت آموزش متوسطه برگزار شد و بر تقویت همکاری میان دو مجموعه تأکید شد. همچنین در اسفندماه ۱۴۰۴ اعلام شده بود که سند توسعه آموزش عمومی قرآن با شش راهبرد و ۵۲ اقدام مشخص، به عنوان نقشه راه این حوزه دنبال می‌شود.
شبکه‌ای گسترده برای اجرای برنامه‌های قرآنی
مسیب‌زاده در این نشست از فعالیت شبکه‌ای گسترده در سطح کشور خبر داد. به گفته وی، ۳۲ دبیرخانه با عنوان کارگروه توسعه آموزش عمومی قرآن در استان‌ها تشکیل شده و ۷۵۰ کارگروه نیز در مناطق، نواحی و شهرستان‌ها فعالیت می‌کنند. پنج کارگروه معین نیز در این ساختار حضور دارند.
در کنار این شبکه، هیئت اندیشه‌ورزی کمیسیون با مشارکت ۳۴۴ نفر از متخصصان، صاحب‌نظران، پیشکسوتان، فعالان و مدیران قرآنی تشکیل شده است. شورای سیاست‌گذاری نیز با حضور جمعی از نخبگان و پیشکسوتان قرآنی، وظیفه هدایت این هیئت را بر عهده دارد.
وجود چنین ساختاری در صورت تعریف دقیق مأموریت‌ها می‌تواند ظرفیت کارشناسی قابل توجهی برای اجرای سیاست‌های قرآنی ایجاد کند. با این حال، گستردگی شبکه زمانی به نتیجه منجر می‌شود که ارتباط میان سطح ستاد، استان، منطقه و مدرسه روشن باشد و تصمیم‌ها در هر سطح به اقدام مشخص تبدیل شوند.
در همین زمینه، یکی از جهت‌گیری‌های مطرح‌شده در ماه‌های اخیر، تبدیل مفاهیم قرآنی به مهارت‌های زندگی و نزدیک‌کردن آموزش قرآن به نیازهای نسل جدید بوده است. در نشست مشترک دبیرخانه کمیسیون و معاونت آموزش متوسطه نیز بر ارتقای جایگاه درس قرآن، توانمندسازی معلمان و استفاده از روش‌های نوین آموزشی و فناوری‌های جدید تأکید شده بود.
تحول در کتاب‌های درسی قرآن
بخش دیگری از سخنان مسیب‌زاده به بازنگری محتوای کتاب‌های درسی اختصاص داشت. وی برخی برداشت‌ها درباره فرایند تدوین و بازنگری محتوای آموزشی را نادرست دانست و گفت سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با استفاده از
ظرفیت متخصصان و استادان، این فرایند را به صورت کارشناسی دنبال می‌کند.
این موضوع در سال ۱۴۰۵ نیز وارد مرحله عملی‌تری شده است. مسیب‌زاده در تیرماه از آغاز بازنگری کتاب درسی قرآن خبر داده و اعلام کرده بود کتاب قرآن پایه اول ابتدایی با رویکرد مهارت‌محور و تدبری تهیه شده و به صورت آزمایشی در برخی مناطق در حال اجراست. قرار است پس از ارزیابی نتایج، اجرای آن در مناطق بیشتری توسعه یابد.
این تغییر رویکرد می‌تواند از منظر آموزشی اهمیت داشته باشد؛ زیرا آموزش قرآن اگر صرفاً به انتقال محفوظات و سنجش توانایی‌های حافظه‌ای محدود شود، ممکن است نتواند ارتباط مؤثری با زندگی روزمره دانش‌آموز برقرار کند. در مقابل، آموزش مفاهیم و مهارت‌های قرآنی با روش‌های متناسب با سن و نیاز دانش‌آموز می‌تواند زمینه فهم کاربردی‌تر محتوای آموزشی را فراهم کند.
البته تحول در کتاب‌های درسی، بدون توجه به توانمندی معلمان و امکانات مدارس، به تنهایی کافی نیست. تغییر محتوا باید همزمان با توانمندسازی معلمان، اصلاح روش‌های تدریس، تولید ابزارهای کمک‌آموزشی و ارزیابی مستمر نتایج همراه باشد.
نماز؛ تأکید بر مشارکت آگاهانه دانش‌آموزان
مسیب‌زاده همچنین با اشاره به کسب مقام نخست وزارت آموزش و پرورش در اجلاس نماز، این موفقیت را حاصل تلاش مدیران، معلمان، مربیان و فعالان فرهنگی و تربیتی دانست.
او درباره شیوه اقامه نماز جماعت در مدارس تصریح کرد که رویکرد آموزش و پرورش بر اجبار دانش‌آموزان استوار نیست و وظیفه مدیر مدرسه، فراهم کردن شرایط مناسب برای اقامه نماز جماعت است؛ در حالی که حضور دانش‌آموزان باید آگاهانه و داوطلبانه باشد.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که وزارت آموزش و پرورش در نهم مهر ۱۴۰۵ نیز به عنوان دستگاه برتر در توسعه و ترویج فرهنگ اقامه نماز انتخاب شد. در این ارزیابی، فعالیت‌های وزارتخانه در زمینه نماز جماعت مدارس، تربیت دینی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت دانش‌آموزان و خانواده‌ها مورد توجه قرار گرفت.
از منظر تربیتی، تأکید بر رغبت و انتخاب دانش‌آموز می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. هدف برنامه‌های دینی در مدرسه صرفاً افزایش حضور فیزیکی دانش‌آموزان نیست، بلکه ایجاد ارتباط معنادار میان مفاهیم دینی و زندگی واقعی آنان است. بنابراین کیفیت برنامه‌های تربیتی، شیوه ارائه محتوا و نقش الگویی مربیان و معلمان در کنار فراهم‌کردن امکانات، اهمیت زیادی دارد.
گسترش آموزش قرآن فراتر از مدرسه
یکی دیگر از محورهای مطرح‌شده در این نشست، توسعه دبیرخانه‌های تخصصی و تلاش برای گسترش آموزش عمومی قرآن به خارج از فضای رسمی مدرسه بود. مسیب‌زاده از فعالیت دبیرخانه حوزه اوان کودکی و طرح ملی اتقان در ستاد و استان‌ها و همچنین راه‌اندازی دبیرخانه تولید محتوا برای سایر اقشار جامعه در خراسان رضوی خبر داد.
او تأکید کرد که آموزش عمومی قرآن نباید صرفاً به مدرسه محدود شود و باید برای اصناف، اتحادیه‌ها و گروه‌های مختلف اجتماعی نیز الگوها و محتوای متناسب طراحی شود.
در این میان، طرح ملی اتقان نیز یکی از برنامه‌های مهم کمیسیون محسوب می‌شود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سالانه حدود ۶۰ هزار نفر از آموزگاران دوره ابتدایی در قالب این طرح در دوره‌های توانمندسازی با محوریت قرآن شرکت می‌کنند.
همچنین در تیرماه ۱۴۰۵ اعلام شد بیش از یک میلیون دانش‌آموز در طرح حفظ جزء سی‌ام قرآن شرکت کرده‌اند؛ آماری که نشان‌دهنده ظرفیت گسترده برنامه‌های قرآنی دانش‌آموزی است، هرچند ارزیابی کیفیت و استمرار این مشارکت نیز به اندازه تعداد شرکت‌کنندگان اهمیت دارد.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
آنچه در مسیر جدید توسعه آموزش عمومی قرآن اهمیت دارد، عبور از آمار فعالیت‌ها و رسیدن به سنجش اثرگذاری واقعی آنهاست. تشکیل صدها کارگروه، انعقاد توافقنامه، تولید محتوای جدید و برگزاری دوره‌های آموزشی زمانی می‌تواند به تحول پایدار منجر شود که نتیجه آن در تجربه روزمره دانش‌آموز، کیفیت تدریس معلم و میزان ارتباط مفاهیم قرآنی با زندگی قابل مشاهده باشد.
از این منظر، آغاز عملیاتی‌سازی نقشه راه ۵۲ اقدام ملی می‌تواند نقطه عطفی برای این حوزه باشد؛ اما موفقیت آن به نحوه اجرا وابسته است. مشخص‌بودن مسئولیت هر دستگاه، شاخص‌های ارزیابی، گزارش‌دهی شفاف و سنجش نتایج در سطح مدرسه، عواملی هستند که می‌توانند فاصله میان «سند» و «عمل» را کاهش دهند.
همزمان، تغییر محتوای کتاب‌های درسی قرآن نیز باید با نیازهای واقعی نسل جدید هماهنگ باشد. اگر هدف، تقویت انس دانش‌آموز با قرآن است، محتوا باید برای دانش‌آموز قابل فهم، جذاب و کاربردی باشد و معلم نیز ابزار و آموزش لازم برای انتقال آن را در اختیار داشته باشد. در چنین شرایطی، فعالیت قرآنی می‌تواند از یک برنامه مناسبتی یا محفوظات درسی فراتر رفته و به بخشی از تربیت و زندگی دانش‌آموز تبدیل شود.
در نهایت، تأکید بر مشارکت آگاهانه دانش آموزان در برنامه‌های دینی و استفاده از ظرفیت خانواده، معلم، مدرسه و جامعه می‌تواند به ایجاد زیست‌بوم تربیتی منسجم‌تری کمک کند؛ زیست‌بومی که در آن آموزش قرآن نه صرفاً یک عنوان در برنامه درسی، بلکه تجربه‌ای قابل فهم و مرتبط با زندگی نسل جدید باشد.
