همزمان با روز روستا و عشایر، دبیر شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ از مجموعه‌ای از برنامه‌ها و اقدامات فرهنگی، هنری، قرآنی و رسانه‌ای در مناطق روستایی و عشایری خبر داد؛ اقداماتی که از توسعه کتابخانه‌ها و سینمای سیار تا حمایت از هنرهای بومی، جشنواره‌های روستایی و شناسایی استعدادهای فرهنگی را شامل می‌شود و در صورت استمرار می‌تواند به کاهش شکاف دسترسی فرهنگی میان شهر و روستا کمک کند.
به گزارش فرهنگیان پرس، همزمان با ۱۵ مهرماه، روز روستا و عشایر، حجت‌الاسلام والمسلمین علی ملانوری، دبیر شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با تشریح بخشی از اقدامات این شورا، بر ظرفیت گسترده فرهنگی، هنری، اجتماعی و اقتصادی جوامع روستایی و عشایری تأکید کرد؛ ظرفیتی که به گفته او، در تولیدات کشاورزی و دامپروری، صنایع دستی، هنرهای بومی و حفظ میراث فرهنگی کشور نقش مهمی دارد.
شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ، مجموعه‌ای از معاونت‌ها و نهادهای فرهنگی و هنری را در کنار یکدیگر قرار داده است؛ از معاونت‌های فرهنگی، هنری و رسانه‌ای وزارت فرهنگ گرفته تا مرکز عالی قرآن و عترت، ستاد هماهنگی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، نهاد کتابخانه‌های عمومی، شورای فرهنگ عمومی، سازمان اوقاف و امور خیریه، سازمان سینمایی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، صندوق اعتباری هنر و خبرگزاری جمهوری اسلامی.
این ساختار در صورت هماهنگی واقعی میان دستگاه‌ها می‌تواند یکی از مسیرهای مهم تحقق عدالت فرهنگی باشد؛ زیرا بخش مهمی از شکاف فرهنگی میان مناطق شهری و روستایی نه به کمبود استعداد، بلکه به تفاوت در دسترسی به امکانات، زیرساخت‌ها و فرصت‌های عرضه آثار و فعالیت‌های فرهنگی بازمی‌گردد.
این ساختار در صورت هماهنگی واقعی میان دستگاه‌ها می‌تواند یکی از مسیرهای مهم تحقق عدالت فرهنگی باشد؛ زیرا بخش مهمی از شکاف فرهنگی میان مناطق شهری و روستایی نه به کمبود استعداد، بلکه به تفاوت در دسترسی به امکانات، زیرساخت‌ها و فرصت‌های عرضه آثار و فعالیت‌های فرهنگی بازمی‌گردد.
از کانون‌های مساجد تا شبکه گسترده فرهنگی
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های موجود در مناطق روستایی، شبکه کانون‌های فرهنگی هنری مساجد است. بر اساس آمار اعلام‌شده، ۱۴ هزار و ۳۰۹ کانون فرهنگی هنری مساجد با بیش از یک میلیون عضو روستایی در این عرصه فعالیت دارند.
این شبکه تنها به فعالیت‌های مذهبی محدود نشده و حوزه‌هایی مانند سرود، نمایش، کتابخانه و فیلمسازی را نیز پوشش می‌دهد. بر اساس آمار ارائه‌شده، ۲ هزار و ۴۲۱ گروه سرود روستایی، ۲ هزار و ۲۷۶ گروه نمایش، ۵ هزار و ۴۴۸ کتابخانه مسجدی و هزار و ۱۶۱ گروه فیلمساز روستایی در این شبکه فعال هستند.
چنین آماری نشان می‌دهد که روستاها صرفاً مصرف‌کننده محصولات فرهنگی تولیدشده در شهرها نیستند و ظرفیت قابل توجهی برای تولید محتوای فرهنگی از درون جامعه محلی دارند. مسئله مهم در این مرحله، ایجاد مسیرهایی برای دیده‌شدن، آموزش و حمایت از همین تولیدکنندگان بومی است.
برگزاری جشنواره «ایران‌مهر» با محور فیلم کوتاه و عکس زنان روستایی و عشایری نیز در همین چارچوب دنبال شده است. همچنین سومین جشنواره ملی فیلم کوتاه و عکس «روستا؛ هزار و یک روایت» برای پایان مهرماه ۱۴۰۵ برنامه‌ریزی شده و هدف آن شناسایی استعدادهای بومی و بازنمایی زندگی و فرهنگ روستایی و عشایری عنوان شده است. فراخوان این رویداد نیز در سال ۱۴۰۵ منتشر شده بود.
این شبکه تنها به فعالیت‌های مذهبی محدود نشده و حوزه‌هایی مانند سرود، نمایش، کتابخانه و فیلمسازی را نیز پوشش می‌دهد. بر اساس آمار ارائه‌شده، ۲ هزار و ۴۲۱ گروه سرود روستایی، ۲ هزار و ۲۷۶ گروه نمایش، ۵ هزار و ۴۴۸ کتابخانه مسجدی و هزار و ۱۶۱ گروه فیلمساز روستایی در این شبکه فعال هستند.
چنین آماری نشان می‌دهد که روستاها صرفاً مصرف‌کننده محصولات فرهنگی تولیدشده در شهرها نیستند و ظرفیت قابل توجهی برای تولید محتوای فرهنگی از درون جامعه محلی دارند. مسئله مهم در این مرحله، ایجاد مسیرهایی برای دیده‌شدن، آموزش و حمایت از همین تولیدکنندگان بومی است.
برگزاری جشنواره «ایران‌مهر» با محور فیلم کوتاه و عکس زنان روستایی و عشایری نیز در همین چارچوب دنبال شده است. همچنین سومین جشنواره ملی فیلم کوتاه و عکس «روستا؛ هزار و یک روایت» برای پایان مهرماه ۱۴۰۵ برنامه‌ریزی شده و هدف آن شناسایی استعدادهای بومی و بازنمایی زندگی و فرهنگ روستایی و عشایری عنوان شده است. فراخوان این رویداد نیز در سال ۱۴۰۵ منتشر شده بود.
کتاب؛ یکی از شاخص‌های عدالت فرهنگی
یکی از محورهای مهم اقدامات فرهنگی در روستاها، دسترسی به کتاب و توسعه فرهنگ مطالعه است. یازدهمین جشنواره ملی «روستاها و عشایر دوستدار کتاب» نیز با هدف ترویج و نهادینه‌سازی کتابخوانی، تقویت مشارکت جوامع محلی و توسعه زیرساخت‌های فرهنگی روستاها دنبال شده است.
در مهر ۱۴۰۴، همزمان با رونمایی از یازدهمین دوره این جشنواره، بر ایجاد فرصت برابر برای دسترسی روستاییان به کتاب و کتابخانه تأکید شد. در ادامه نیز فراخوان این دوره با محور توسعه عدالت فرهنگی و نقش‌آفرینی مستقیم روستاییان منتشر شد.
در گزارش عملکرد شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر، ۸۱۹ کتابخانه روستایی و پیشخان و ۸۲ کتابخانه سیار در ۲۴ استان و ۵۷ شهرستان فعال اعلام شده‌اند. همچنین طرح «کوله کتاب عشایر» برای رساندن منابع مطالعاتی به محل استقرار و ییلاق عشایر در نظر گرفته شده است.
این اقدامات از منظر عدالت فرهنگی اهمیت دارد؛ زیرا برخورداری از کتابخانه نباید به محل سکونت در شهرهای بزرگ وابسته باشد. با این حال، توسعه زیرساخت زمانی اثرگذار خواهد بود که با برنامه‌های مستمر کتابخوانی، حضور کتابداران توانمند، تأمین منابع متناسب با نیاز کودکان و نوجوانان و مشارکت خود جامعه محلی همراه شود.
در مهر ۱۴۰۴، همزمان با رونمایی از یازدهمین دوره این جشنواره، بر ایجاد فرصت برابر برای دسترسی روستاییان به کتاب و کتابخانه تأکید شد. در ادامه نیز فراخوان این دوره با محور توسعه عدالت فرهنگی و نقش‌آفرینی مستقیم روستاییان منتشر شد.
در گزارش عملکرد شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر، ۸۱۹ کتابخانه روستایی و پیشخان و ۸۲ کتابخانه سیار در ۲۴ استان و ۵۷ شهرستان فعال اعلام شده‌اند. همچنین طرح «کوله کتاب عشایر» برای رساندن منابع مطالعاتی به محل استقرار و ییلاق عشایر در نظر گرفته شده است.
این اقدامات از منظر عدالت فرهنگی اهمیت دارد؛ زیرا برخورداری از کتابخانه نباید به محل سکونت در شهرهای بزرگ وابسته باشد. با این حال، توسعه زیرساخت زمانی اثرگذار خواهد بود که با برنامه‌های مستمر کتابخوانی، حضور کتابداران توانمند، تأمین منابع متناسب با نیاز کودکان و نوجوانان و مشارکت خود جامعه محلی همراه شود.
هنرهای بومی؛ از میراث تا فرصت اقتصادی
بخش دیگری از برنامه‌ها به حفظ و معرفی هنرهای بومی اختصاص دارد. برگزاری جشنواره‌های نمایش‌های آیینی و سنتی، موسیقی نواحی و بخش «سرزمین من» در جشنواره هنرهای تجسمی فجر، از جمله برنامه‌هایی است که می‌تواند فرهنگ مناطق مختلف کشور را از حاشیه به متن فعالیت‌های فرهنگی بیاورد.
در هفدهمین جشنواره ملی موسیقی نواحی ایران نیز ۳۲ گروه از ۲۲ استان کشور حضور داشتند و موسیقی‌های بومی، آیینی و محلی را اجرا کردند. چنین رویدادهایی در صورت استمرار می‌توانند علاوه بر حفظ میراث ناملموس، زمینه معرفی هنرمندان مناطق مختلف و ایجاد فرصت‌های تازه برای اقتصاد فرهنگ را فراهم کنند.
شورای فرهنگ عمومی نیز با ثبت و گرامیداشت «هفت روز محصول» تلاش کرده است میان محصولات بومی، آیین‌ها، پوشش محلی، سبک زندگی و ظرفیت‌های اقتصادی مناطق روستایی پیوند ایجاد کند. این رویکرد می‌تواند فرهنگ را از یک موضوع صرفاً مناسبتی خارج کرده و آن را به یکی از عناصر توسعه محلی تبدیل کند.
شورای فرهنگ عمومی نیز با ثبت و گرامیداشت «هفت روز محصول» تلاش کرده است میان محصولات بومی، آیین‌ها، پوشش محلی، سبک زندگی و ظرفیت‌های اقتصادی مناطق روستایی پیوند ایجاد کند. این رویکرد می‌تواند فرهنگ را از یک موضوع صرفاً مناسبتی خارج کرده و آن را به یکی از عناصر توسعه محلی تبدیل کند.
قرآن، رسانه و روایت بومی
در حوزه فعالیت‌های قرآنی نیز طرح ملی انتخاب و معرفی روستاها و عشایر برتر قرآن و عترت دنبال شده است. بر اساس گزارش ارائه‌شده، در سال ۱۴۰۴، ۱۰۰ روستا وارد فرایند ارزیابی شدند و ۳۸ روستا انتخاب و تقدیر شدند و در سال ۱۴۰۵ نیز فرایند جدید انتخاب روستاهای قرآنی آغاز شده است.
همزمان، معاونت امور رسانه‌ای و تبلیغات وزارت فرهنگ از حمایت از مطبوعات و نشریات محلی، رسانه‌های فعال با زبان‌ها و لهجه‌های بومی، آموزش خبرنگاران محلی و ایجاد شبکه خبرنگاران بومی خبر داده است.
این بخش از برنامه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا عدالت فرهنگی تنها به رساندن محصول فرهنگی از مرکز به مناطق دوردست محدود نمی‌شود. بخشی از عدالت فرهنگی، فراهم‌کردن امکان روایت زندگی و مسائل هر منطقه توسط خود مردم همان منطقه است.
خشکسالی، تنش آبی، مهاجرت، اشتغال، تغییر سبک زندگی و مسائل محیط‌زیستی از جمله موضوعاتی هستند که در روایت روستا و عشایر باید در کنار ظرفیت‌های فرهنگی، گردشگری و اقتصادی دیده شوند.
همزمان، معاونت امور رسانه‌ای و تبلیغات وزارت فرهنگ از حمایت از مطبوعات و نشریات محلی، رسانه‌های فعال با زبان‌ها و لهجه‌های بومی، آموزش خبرنگاران محلی و ایجاد شبکه خبرنگاران بومی خبر داده است.
این بخش از برنامه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا عدالت فرهنگی تنها به رساندن محصول فرهنگی از مرکز به مناطق دوردست محدود نمی‌شود. بخشی از عدالت فرهنگی، فراهم‌کردن امکان روایت زندگی و مسائل هر منطقه توسط خود مردم همان منطقه است.
خشکسالی، تنش آبی، مهاجرت، اشتغال، تغییر سبک زندگی و مسائل محیط‌زیستی از جمله موضوعاتی هستند که در روایت روستا و عشایر باید در کنار ظرفیت‌های فرهنگی، گردشگری و اقتصادی دیده شوند.
سینما برای مناطقی که سالن ندارند
دسترسی به سینما نیز یکی دیگر از محورهای مورد توجه در گزارش عملکرد شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر است. سازمان سینمایی کشور از طریق سینمای سیار، امکان نمایش فیلم را برای مناطقی که از سالن سینمایی برخوردار نیستند فراهم کرده است.
بر اساس آمار اعلام‌شده، از فروردین تا پایان شهریور ۱۴۰۵، ۶۹۰ اکران با حدود ۴۸ هزار مخاطب در مناطق کم‌برخوردار انجام شده و در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز ۱۳ فیلم برای ۲۵ هزار نفر در روستاهای ۱۹ استان و ۱۵ شهرستان به نمایش درآمده است.
اصل توسعه سینمای سیار با سیاست عدالت فرهنگی همخوانی دارد و حتی در شهریور ۱۴۰۵ نیز مسئولان فرهنگی استان‌ها بر استفاده از ظرفیت سینمای سیار برای رساندن محصولات فرهنگی به شهرستان‌ها و مناطق فاقد سالن مناسب تأکید کرده‌اند.
با این حال، مسئله مهم فقط تعداد اکران‌ها نیست. استمرار برنامه، تنوع آثار، کیفیت نمایش و تناسب فیلم‌ها با گروه‌های سنی مختلف، عواملی هستند که مشخص می‌کنند سینمای سیار تا چه اندازه می‌تواند به یک خدمت فرهنگی پایدار تبدیل شود.
بر اساس آمار اعلام‌شده، از فروردین تا پایان شهریور ۱۴۰۵، ۶۹۰ اکران با حدود ۴۸ هزار مخاطب در مناطق کم‌برخوردار انجام شده و در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز ۱۳ فیلم برای ۲۵ هزار نفر در روستاهای ۱۹ استان و ۱۵ شهرستان به نمایش درآمده است.
اصل توسعه سینمای سیار با سیاست عدالت فرهنگی همخوانی دارد و حتی در شهریور ۱۴۰۵ نیز مسئولان فرهنگی استان‌ها بر استفاده از ظرفیت سینمای سیار برای رساندن محصولات فرهنگی به شهرستان‌ها و مناطق فاقد سالن مناسب تأکید کرده‌اند.
با این حال، مسئله مهم فقط تعداد اکران‌ها نیست. استمرار برنامه، تنوع آثار، کیفیت نمایش و تناسب فیلم‌ها با گروه‌های سنی مختلف، عواملی هستند که مشخص می‌کنند سینمای سیار تا چه اندازه می‌تواند به یک خدمت فرهنگی پایدار تبدیل شود.
از بازی‌های دیجیتال تا اقتصاد خلاق روستا
حضور بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای در این شورا نیز نشان می‌دهد سیاست فرهنگی روستاها دیگر نمی‌تواند تنها بر قالب‌های سنتی متمرکز باشد. تولید بازی‌ها و محتوای دیجیتال با الهام از فرهنگ بومی، میراث فرهنگی، صنایع دستی و ظرفیت‌های گردشگری روستاها می‌تواند نسل جدید را با این عناصر از طریق رسانه‌های مورد علاقه خود پیوند دهد.
برگزاری رویداد تخصصی درباره نقش بازی‌های ویدئویی در معرفی فرهنگ بومی و توسعه صنایع خلاق دیجیتال در روستا نیز در همین مسیر تعریف شده است.
این حوزه می‌تواند در آینده به یکی از فرصت‌های اقتصادی مهم برای جوانان روستایی تبدیل شود؛ به شرط آنکه آموزش، زیرساخت اینترنت، دسترسی به ابزارهای تولید و بازار عرضه نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد.
برگزاری رویداد تخصصی درباره نقش بازی‌های ویدئویی در معرفی فرهنگ بومی و توسعه صنایع خلاق دیجیتال در روستا نیز در همین مسیر تعریف شده است.
این حوزه می‌تواند در آینده به یکی از فرصت‌های اقتصادی مهم برای جوانان روستایی تبدیل شود؛ به شرط آنکه آموزش، زیرساخت اینترنت، دسترسی به ابزارهای تولید و بازار عرضه نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد.
حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان محلی
صندوق اعتباری هنر نیز یکی دیگر از نهادهای عضو شورا است که خدماتی مانند بیمه، تسهیلات و حمایت‌های اجتماعی را به فعالان فرهنگ، هنر و رسانه ارائه می‌کند. حضور هنرمندان، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و فعالان قرآن و عترت ساکن روستاها و مناطق عشایری در جامعه هدف این صندوق، می‌تواند زمینه دسترسی این گروه‌ها به بخشی از حمایت‌های رسمی را فراهم کند.
همچنین سفرهای استانی و حضور میدانی مدیران و کارشناسان صندوق، در صورت استمرار، می‌تواند به شناسایی هنرمندان و استعدادهایی کمک کند که معمولاً به دلیل فاصله جغرافیایی کمتر در معرض نهادهای حمایتی قرار می‌گیرند.
همچنین سفرهای استانی و حضور میدانی مدیران و کارشناسان صندوق، در صورت استمرار، می‌تواند به شناسایی هنرمندان و استعدادهایی کمک کند که معمولاً به دلیل فاصله جغرافیایی کمتر در معرض نهادهای حمایتی قرار می‌گیرند.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
مجموعه اقدامات اعلام‌شده نشان می‌دهد سیاست فرهنگی در قبال روستا و عشایر در حال حرکت از نگاه مناسبتی به سمت ایجاد یک شبکه گسترده‌تر است؛ شبکه‌ای که کتاب، سینما، هنر، قرآن، رسانه، بازی‌های دیجیتال و حمایت اجتماعی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. با این حال، چالش اصلی همچنان نحوه اتصال این برنامه‌ها به زندگی واقعی مردم روستایی و عشایری است.
برگزاری جشنواره و اعلام آمار، زمانی به عدالت فرهنگی منجر می‌شود که خروجی آن در زندگی مردم قابل مشاهده باشد؛ یعنی کودک روستایی به کتاب و فیلم مناسب دسترسی داشته باشد، نوجوان روستایی امکان کشف و پرورش استعداد هنری خود را پیدا کند، هنرمند محلی بتواند اثرش را عرضه کند و رسانه محلی بتواند مسائل منطقه را روایت کند.
برگزاری جشنواره و اعلام آمار، زمانی به عدالت فرهنگی منجر می‌شود که خروجی آن در زندگی مردم قابل مشاهده باشد؛ یعنی کودک روستایی به کتاب و فیلم مناسب دسترسی داشته باشد، نوجوان روستایی امکان کشف و پرورش استعداد هنری خود را پیدا کند، هنرمند محلی بتواند اثرش را عرضه کند و رسانه محلی بتواند مسائل منطقه را روایت کند.
از سوی دیگر، تعدد دستگاه‌های عضو شورا می‌تواند هم فرصت و هم چالش باشد. اگر این نهادها هر کدام برنامه‌ای مستقل اجرا کنند، احتمال موازی‌کاری و پراکندگی منابع افزایش پیدا می‌کند. اما اگر دبیرخانه شورا بتواند میان این ظرفیت‌ها تقسیم کار مشخص ایجاد کند و شاخص‌های مشترکی برای ارزیابی داشته باشد، همین تعدد اعضا می‌تواند به نقطه قوت تبدیل شود.
تجربه یازدهمین جشنواره «روستاها و عشایر دوستدار کتاب» نیز نشان داده است که تأکید بر مشارکت مستقیم جامعه محلی و نقش دهیاران، شوراهای اسلامی و فعالان فرهنگی روستا می‌تواند برنامه‌های فرهنگی را از یک فعالیت اداری به یک حرکت اجتماعی تبدیل کند.
در نهایت، روستا و عشایر نباید فقط به عنوان موضوعی برای جشنواره، گزارش خبری یا برنامه مناسبتی دیده شوند. اگر هدف تحقق عدالت فرهنگی است، باید برای آنها زنجیره‌ای پایدار از تولید، آموزش، دسترسی، حمایت و بازار فرهنگی شکل گیرد. در چنین شرایطی، فرهنگ بومی نه یک میراث در معرض فراموشی، بلکه می‌تواند به یکی از منابع مهم سرمایه اجتماعی، هویت محلی و حتی اقتصاد خلاق کشور تبدیل شود.
تجربه یازدهمین جشنواره «روستاها و عشایر دوستدار کتاب» نیز نشان داده است که تأکید بر مشارکت مستقیم جامعه محلی و نقش دهیاران، شوراهای اسلامی و فعالان فرهنگی روستا می‌تواند برنامه‌های فرهنگی را از یک فعالیت اداری به یک حرکت اجتماعی تبدیل کند.
در نهایت، روستا و عشایر نباید فقط به عنوان موضوعی برای جشنواره، گزارش خبری یا برنامه مناسبتی دیده شوند. اگر هدف تحقق عدالت فرهنگی است، باید برای آنها زنجیره‌ای پایدار از تولید، آموزش، دسترسی، حمایت و بازار فرهنگی شکل گیرد. در چنین شرایطی، فرهنگ بومی نه یک میراث در معرض فراموشی، بلکه می‌تواند به یکی از منابع مهم سرمایه اجتماعی، هویت محلی و حتی اقتصاد خلاق کشور تبدیل شود.
