رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور از الزام مدارس جدید به رعایت استانداردهای مناسب‌سازی خبر داد و اعلام کرد مدارسی که این الزامات را نداشته باشند، افتتاح نخواهند شد. سالار قاسمی همچنین از اجرای آزمایشی آموزش فراگیر در سه استان، پیگیری سختی کار ویژه معلمان مدارس استثنایی و افزایش اعتبار سرویس رفت‌وآمد رایگان این دانش‌آموزان از ۶۰۰ میلیارد به هزار میلیارد تومان خبر داد.
به گزارش فرهنگیان پرس، مناسب‌سازی مدارس برای دانش‌آموزان دارای معلولیت، یکی از پیش‌نیازهای تحقق عدالت آموزشی و فراهم کردن فرصت برابر برای تحصیل کودکان با نیازهای ویژه است؛ موضوعی که رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور از تبدیل آن به شرط افتتاح مدارس جدید خبر داده است. سالار قاسمی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اعلام کرد بر اساس مصوبه شورای سازمان، همه مدارس جدید کشور باید الزامات مناسب‌سازی را رعایت کنند و مدارسی که فاقد این شرایط باشند، افتتاح نخواهند شد.
این تصمیم در شرایطی مطرح می‌شود که دسترسی به آموزش فراگیر تنها به ثبت‌نام دانش‌آموزان دارای معلولیت در مدارس محدود نیست، بلکه به آماده بودن محیط فیزیکی، محتوای آموزشی، نیروی انسانی و خدمات پشتیبان نیز وابسته است. قاسمی با تأکید بر همین موضوع گفت آموزش فراگیر، رویکرد اصلی آموزش و پرورش استثنایی در ایران و جهان است و بدون مناسب‌سازی ابعاد مختلف نظام آموزشی، رسیدن به وضعیت مطلوب امکان‌پذیر نخواهد بود.
مناسب‌سازی مدارس؛ از ساختمان تا محتوای آموزشی
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور با اشاره به آغاز اقدامات مربوط به مناسب‌سازی محتوای آموزشی گفت در حوزه تأمین نیروی انسانی متخصص نیز رایزنی‌هایی با مرکز منابع انسانی و سازمان اداری و استخدامی انجام شده است. همچنین در بخش فضاهای آموزشی، هماهنگی‌هایی با سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور صورت گرفته تا موضوع دسترس‌پذیری مدارس در فرایند ساخت‌وساز و آماده‌سازی فضاهای آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس توضیحات قاسمی، اجرای مناسب‌سازی نباید به ساختمان‌های تازه‌ساز محدود بماند و مدارس قدیمی نیز باید با برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی به‌تدریج اصلاح شوند. ایجاد رمپ برای تسهیل رفت‌وآمد، نصب آسانسور در مکان‌های مورد نیاز، اصلاح ورودی‌ها و مناسب‌سازی سرویس‌های بهداشتی از جمله اقداماتی است که باید متناسب با شرایط دانش‌آموزان دارای معلولیت در مدارس اجرا شود.
در این میان، مناسب‌سازی صرفاً به ایجاد مسیر عبور ویلچر یا اصلاح بخش‌های ساختمانی خلاصه نمی‌شود. دسترسی به منابع درسی قابل استفاده، تجهیزات آموزشی متناسب با نوع معلولیت و حضور معلمانی که با شیوه‌های تخصصی آموزش آشنا باشند، از دیگر نیازهای دانش‌آموزان است. به همین دلیل، تحقق آموزش فراگیر مستلزم هماهنگی میان بخش‌های مختلف آموزش‌وپرورش و دستگاه‌های مسئول است.
قاسمی همچنین از برگزاری جلسه ستاد مناسب‌سازی در وزارت آموزش‌وپرورش خبر داد. بر اساس اعلام او، دستگاه‌هایی از جمله وزارت کشور، سازمان بهزیستی، سازمان نوسازی مدارس و سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی باید گزارش اقدامات خود را در زمینه مناسب‌سازی فضاهای آموزشی و محتوای درسی ارائه کنند. این جلسه می‌تواند زمینه هماهنگی بیشتر میان دستگاه‌ها و شهرداری‌ها را برای پیشبرد برنامه‌ها فراهم کند.
ضرورت دسترس‌پذیری محیط‌های آموزشی در قانون حمایت از حقوق معلولان نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس ماده ۲ این قانون، دستگاه‌های دولتی و نهادهای عمومی موظف‌اند در طراحی و احداث ساختمان‌ها و اماکن عمومی، امکان دسترسی و بهره‌مندی افراد دارای معلولیت را فراهم کنند و برای مناسب‌سازی ساختمان‌ها و اماکن موجود نیز در چارچوب بودجه مصوب اقدام کنند.
آموزش فراگیر در سه استان به‌صورت آزمایشی اجرا می‌شود
یکی از محورهای مطرح‌شده از سوی رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی، فراهم کردن امکان تحصیل دانش‌آموزان دارای معلولیت در مدارس عادی است. قاسمی گفت هدف بلندمدت این سازمان آن است که دانش‌آموزان دارای معلولیت بتوانند در کنار سایر دانش‌آموزان تحصیل کنند؛ هدفی که به آماده‌سازی تدریجی زیرساخت‌های فیزیکی، محتوای آموزشی و نیروی انسانی نیاز دارد.
به گفته او، از ابتدای مهرماه اجرای آزمایشی طرح آموزش فراگیر در سه استان آغاز شده است. در چارچوب این طرح، برخی دانش‌آموزان دارای معلولیت که امکان حضور در مدارس عادی را دارند، در کنار دیگر دانش‌آموزان تحصیل می‌کنند و در صورت نیاز از حمایت معلمان متخصص آموزش و پرورش استثنایی بهره‌مند می‌شوند.
قاسمی تأکید کرد حضور این دانش‌آموزان در مدارس عادی، علاوه بر فراهم کردن فرصت تعامل اجتماعی، می‌تواند به آشنایی سایر دانش‌آموزان با حقوق افراد دارای معلولیت و تقویت پذیرش اجتماعی کمک کند. با این حال، اجرای چنین طرحی باید متناسب با شرایط و نیازهای هر دانش‌آموز و همراه با فراهم کردن امکانات و حمایت‌های مورد نیاز باشد.
تجربه آموزش فراگیر نشان می‌دهد که صرف حضور فیزیکی دانش‌آموزان دارای معلولیت در کلاس‌های عادی برای تحقق مشارکت آموزشی کافی نیست. محیط مدرسه، شیوه تدریس، ابزارهای کمک‌آموزشی و آمادگی معلمان باید به‌گونه‌ای باشد که دانش‌آموز بتواند از فرایند یادگیری بهره‌مند شود. یونیسف نیز در گزارش خود درباره دسترسی کودکان دارای معلولیت به آموزش فراگیر در ایران، کمبود زیرساخت‌ها و مواد آموزشی دسترس‌پذیر و ناکافی بودن آمادگی برخی مدارس را از چالش‌های این حوزه معرفی کرده است.
در همین راستا، رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی از حرکت به سمت تخصصی‌تر شدن آموزش معلمان خبر داد. به گفته قاسمی، در کنار جذب نیرو از مسیرهایی مانند دانشگاه فرهنگیان و ماده ۲۸، برگزاری دوره‌های تخصصی برای آشنایی معلمان با روش‌های صحیح آموزش و نحوه تعامل با دانش‌آموزان دارای اوتیسم، اختلالات بینایی و شنوایی و معلولیت‌های جسمی‌حرکتی در دستور کار قرار دارد.
این آموزش‌ها در صورت طراحی متناسب با نیازهای واقعی کلاس درس، می‌توانند به معلمان کمک کنند تا تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان را بهتر مدیریت کنند و فرصت مشارکت آموزشی بیشتری برای آنان فراهم آورند. در مقابل، نبود نیروی متخصص یا تجهیزات مناسب ممکن است باعث شود اجرای آموزش فراگیر با دشواری روبه‌رو شود.
پیگیری سختی کار معلمان و افزایش اعتبار سرویس مدارس
بخش دیگری از اظهارات قاسمی به وضعیت معیشتی معلمان مدارس استثنایی اختصاص داشت. او گفت از گذشته امتیازاتی برای این معلمان در نظر گرفته شده است؛ از جمله اینکه هر پنج سال سابقه فعالیت آنان، شش سال محاسبه می‌شود. با این حال، به اعتقاد رئیس سازمان، با توجه به شرایط خاص کاری این گروه از معلمان، باید سختی کار ویژه‌ای برای آنان در نظر گرفته شود.
قاسمی افزود این موضوع در دستور کار قرار دارد و برای پیگیری آن، هماهنگی‌هایی با معاونت پشتیبانی، نمایندگان مجلس و سازمان اداری و استخدامی انجام شده است. او تأکید کرد تحقق این مطالبه به طی مراحل قانونی و پیش‌بینی اعتبارات لازم در فرایند بودجه‌ریزی نیاز دارد.
موضوع نیروی انسانی در آموزش و پرورش استثنایی تنها به تعداد معلمان محدود نمی‌شود؛ تخصص، آموزش مستمر و برخورداری از شرایط کاری متناسب نیز بر کیفیت خدمات آموزشی اثرگذار است. توسعه آموزش فراگیر در مدارس عادی نیز به معلمانی نیاز دارد که بتوانند با تفاوت‌های یادگیری و نیازهای حمایتی دانش‌آموزان برخورد حرفه‌ای داشته باشند.
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور شمار دانش‌آموزان مشغول به تحصیل در این سازمان را حدود ۸۳ تا ۸۴ هزار نفر اعلام کرد. به گفته او، دانش‌آموزان معمولاً در فرایند سنجش بدو ورود شناسایی و برای ثبت‌نام هدایت می‌شوند، اما در ادامه مسیر تحصیل ممکن است برخی از آنان به دلایل خانوادگی یا مشکلات دیگر با ریزش تحصیلی یا ترک تحصیل مواجه شوند.
قاسمی میزان بازماندگی از تحصیل در میان دانش‌آموزان تحت پوشش سازمان را نسبتاً محدود توصیف کرد و گفت تلاش می‌شود موارد موجود نیز به حداقل برسد. او با اشاره به اهمیت مدرسه برای خانواده‌های دارای فرزند با نیازهای ویژه، بر ضرورت برنامه‌ریزی جدی برای تداوم تحصیل این دانش‌آموزان تأکید کرد.
در بخش خدمات پشتیبان، قاسمی از رایگان بودن سرویس رفت‌وآمد دانش‌آموزان مدارس استثنایی خبر داد و اعلام کرد اعتبار پیش‌بینی‌شده برای این بخش در سال جاری از ۶۰۰ میلیارد تومان به یک‌هزار میلیارد تومان افزایش یافته است. به گفته او، این افزایش اعتبار با هدف فراهم کردن امکان استفاده رایگان دانش‌آموزان استثنایی از سرویس رفت‌وآمد در نظر گرفته شده است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
الزام مدارس جدید به رعایت استانداردهای مناسب‌سازی، در صورت اجرای دقیق، می‌تواند از ایجاد موانع فیزیکی تازه در مسیر تحصیل دانش‌آموزان دارای معلولیت جلوگیری کند؛ اما نتیجه این سیاست به سازوکار نظارت، تأمین اعتبار و پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول وابسته است. مهم‌تر آنکه وضعیت مدارس قدیمی، نحوه اولویت‌بندی برای مناسب‌سازی و زمان‌بندی اجرای اصلاحات باید به‌صورت شفاف مشخص شود تا دانش‌آموزان برای دسترسی به آموزش مناسب، ناچار به انتظار نامحدود نمانند. در حوزه آموزش فراگیر نیز اجرای آزمایشی در سه استان زمانی می‌تواند به الگویی قابل گسترش تبدیل شود که نتایج آن، میزان دسترسی واقعی دانش‌آموزان به آموزش، کیفیت حمایت تخصصی و نیازهای معلمان به‌طور منظم ارزیابی شود. افزایش اعتبار سرویس رفت‌وآمد و پیگیری سختی کار معلمان نیز از اقداماتی است که آثار آن باید در دسترسی پایدار دانش‌آموزان به مدرسه و بهبود شرایط کاری معلمان سنجیده شود. معیار نهایی موفقیت این برنامه‌ها، نه صرفاً اعلام مصوبه و اعتبار، بلکه فراهم شدن امکان تحصیل باکیفیت و برابر برای دانش‌آموزان دارای معلولیت است.
