رئیس گروه تخصصی مدیریت سل وزارت بهداشت از شناسایی و درمان ۵ هزار و ۶۷۶ بیمار مبتلا به سل در ایران طی سال گذشته خبر داد و اعلام کرد که میزان بروز ثبت‌شده این بیماری حدود ۶.۶ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بوده است. در حالی که روند کلی بیماری در کشور کاهشی گزارش می‌شود، اختلاف معنادار آمار استان‌ها، ثبت ۱۱۲ مورد عود سل و شناسایی ۳۲ بیمار مبتلا به سل مقاوم به درمان، ضرورت تقویت مراقبت‌های بهداشتی و دسترسی برابر به خدمات تشخیصی و درمانی را برجسته می‌کند.
به گزارش فرهنگیان پرس، آمارهای اعلام‌شده از سوی وزارت بهداشت نشان می‌دهد که بیماری سل همچنان یکی از مسائل مهم حوزه سلامت عمومی در ایران است؛ هرچند روند برآوردی بروز این بیماری در سال‌های اخیر کاهش یافته است. دکتر مهشید ناصحی، رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت روز ملی مبارزه با سل اعلام کرد که در سال ۱۴۰۴، تعداد ۵ هزار و ۶۷۶ بیمار مبتلا به این بیماری در کشور شناسایی و تحت درمان قرار گرفتند. میزان بروز ثبت‌شده سل نیز حدود ۶.۶ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت گزارش شده است.
بر اساس توضیحات این مقام وزارت بهداشت، حدود ۸۰ درصد بیماران شناسایی‌شده به سل ریوی مبتلا بوده‌اند و سایر موارد به سل خارج ریوی اختصاص داشته است. اهمیت این آمار از آن جهت است که سل ریوی، به‌ویژه در صورت تشخیص دیرهنگام و آغاز نشدن درمان، می‌تواند زمینه انتقال عفونت به دیگران را فراهم کند. بنابراین، شناسایی سریع بیماران، دسترسی آسان به خدمات تشخیصی و شروع به‌موقع درمان، از مهم‌ترین مؤلفه‌های کنترل بیماری در جامعه به شمار می‌روند.
سل یک بیماری عفونی است که درمان‌پذیری آن به تشخیص صحیح، مصرف منظم دارو و تکمیل دوره درمان وابسته است. با این حال، کاهش مراجعه افراد به مراکز درمانی، بی‌توجهی به علائم مشکوک و موانع اقتصادی و اجتماعی می‌توانند شناسایی بیماران را به تأخیر بیندازند. از همین رو، تعداد بیماران ثبت‌شده در نظام سلامت را نمی‌توان به‌تنهایی معادل تمام موارد واقعی ابتلا در جامعه دانست.
ناصحی با اشاره به تأثیر همه‌گیری کرونا بر روند شناسایی بیماران توضیح داد که محدودیت‌های ارائه خدمات سلامت و کاهش مراجعه مردم در دوران کووید-۱۹، شناسایی سل را در ایران و بسیاری از کشورهای جهان کاهش داد. به گفته او، تقویت فعالیت‌های مراقبتی پس از آن، بخشی از این کاهش را جبران کرد و پس از افزایش موقت موارد ثبت‌شده، روند بیماری بار دیگر مسیر کاهشی خود را ادامه داد.
این موضوع نشان می‌دهد که افت آمار ثبت‌شده در یک دوره الزاماً به معنای کاهش واقعی ابتلا نیست. برای ارزیابی دقیق وضعیت بیماری باید هم‌زمان به میزان دسترسی مردم به خدمات، توان شناسایی نظام سلامت و برآوردهای اپیدمیولوژیک توجه کرد.
روند کاهشی سل؛ تفاوت آمار ثبت‌شده با برآوردهای جهانی
به گفته رئیس گروه تخصصی مدیریت سل وزارت بهداشت، برآوردهای سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که میزان بروز مورد انتظار سل در ایران طی پنج سال اخیر از حدود ۱۳ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر به حدود ۱۰ مورد کاهش یافته است. این رقم با میزان بروز ثبت‌شده ۶.۶ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر تفاوت دارد؛ تفاوتی که باید در تفسیر آمارها مورد توجه قرار گیرد.
بروز برآوردی، تصویری از میزان احتمالی بیماری در جمعیت ارائه می‌دهد، در حالی که آمار ثبت‌شده به بیمارانی مربوط است که شناسایی و در نظام مراقبت کشور ثبت شده‌اند. هرچه ظرفیت تشخیص تقویت شود و افراد بیشتری به خدمات سلامت دسترسی داشته باشند، احتمال شناسایی مواردی که پیش‌تر از چشم نظام درمان دور مانده بودند نیز افزایش پیدا می‌کند.
پیشینه آماری بیماری نیز ضرورت توجه به این تفاوت را نشان می‌دهد. در فروردین ۱۴۰۴، گزارش‌هایی به نقل از مهشید ناصحی درباره شناسایی بیش از ۷ هزار بیمار مبتلا به سل در سال ۱۴۰۳ منتشر شد. همچنین، در مهر ۱۴۰۳، آمار مربوط به سال ۱۴۰۲ از شناسایی ۷ هزار و ۲۶۱ بیمار حکایت داشت. مقایسه این ارقام با آمار ۵ هزار و ۶۷۶ بیمار شناسایی‌شده در سال ۱۴۰۴، کاهش تعداد موارد ثبت‌شده را نشان می‌دهد؛ با این حال، برای نتیجه‌گیری قطعی درباره میزان کاهش واقعی ابتلا باید روش محاسبه، کامل بودن ثبت موارد و برآوردهای مربوط به هر سال نیز بررسی شود.
در کنار توسعه شبکه مراقبت، استفاده از روش‌های تشخیصی سریع مولکولی مانند جین‌اکسپرت نیز در بهبود شناسایی بیماری اهمیت دارد. این روش‌ها می‌توانند در تشخیص سریع‌تر سل و شناسایی برخی انواع مقاومت دارویی نقش داشته باشند. با این وجود، برخورداری از تجهیزات آزمایشگاهی به‌تنهایی کافی نیست و باید امکان دسترسی به این خدمات در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه مناطق محروم و کم‌برخوردار، فراهم باشد.
سیستان و بلوچستان در صدر بروز ثبت‌شده؛ ضرورت توجه به عوامل اجتماعی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی وزارت بهداشت، میزان بروز ثبت‌شده سل در استان سیستان و بلوچستان طی سال ۱۴۰۴ حدود ۲۲ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بوده است؛ رقمی که این استان را در بالاترین سطح بروز ثبت‌شده در کشور قرار می‌دهد. در مقابل، برخی استان‌ها میزان بروز بسیار پایین‌تری داشته‌اند.
ناصحی در توضیح تفاوت‌های منطقه‌ای ابتلا به سل گفت: «استان‌های شرقی و جنوبی کشور، عواملی مانند همجواری با مناطق با شیوع بالاتر سل، وجود گروه‌های در معرض خطر و برخی شرایط جمعیتی و اجتماعی می‌تواند در افزایش خطر ابتلا نقش داشته باشد.»
بررسی این اختلاف‌ها بدون در نظر گرفتن شرایط زندگی مردم، میزان دسترسی به خدمات سلامت و ویژگی‌های جمعیتی هر منطقه، تصویر کاملی از وضعیت بیماری به دست نمی‌دهد. فقر، تراکم بالای محل سکونت، تغذیه نامناسب و دشواری دسترسی به مراکز درمانی می‌توانند در افزایش آسیب‌پذیری افراد و تأخیر در تشخیص مؤثر باشند. همچنین، افزایش سن می‌تواند خطر فعال شدن عفونت نهفته سل را افزایش دهد.
در تهران نیز به دلیل جمعیت زیاد و تمرکز بالای جمعیت، تعداد مطلق بیماران شناسایی‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد. به همین دلیل، سیاست‌گذاری برای کنترل سل نباید صرفاً بر رتبه‌بندی استان‌ها بر اساس میزان بروز متمرکز باشد؛ بلکه باید هم‌زمان تعداد بیماران، ویژگی‌های جمعیتی، ظرفیت مراکز درمانی و نیازهای گروه‌های آسیب‌پذیر را در نظر بگیرد.
عود بیماری و مقاومت دارویی؛ دو چالش مهم کنترل سل
یکی دیگر از محورهای مهم آمارهای اعلام‌شده، موارد عود بیماری و سل مقاوم به درمان است. ناصحی توضیح داد که عود سل به ابتلای مجدد فرد پس از دریافت درمان کامل و بهبودی گفته می‌شود. بر اساس آمار وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۴ تعداد ۱۱۲ مورد عود سل شناسایی شده که حدود ۲ درصد کل موارد ثبت‌شده را تشکیل می‌دهد.
همچنین، در همین سال ۳۲ مورد سل مقاوم به درمان شناسایی شده است. تعداد موارد ثبت‌شده این نوع سل در سال‌های اخیر، بنا بر اعلام این مقام وزارت بهداشت، حدود ۳۰ تا ۴۰ مورد در سال بوده است. سل مقاوم به درمان به مواردی گفته می‌شود که عامل بیماری به داروهای اصلی ضدسل پاسخ مناسب نمی‌دهد و بیمار به درمان تخصصی‌تر و معمولاً طولانی‌تری نیاز دارد.
تکمیل دوره درمان، پیگیری وضعیت بیمار و بررسی علائم مشکوک پس از بهبودی، از اقدامات ضروری برای جلوگیری از بازگشت بیماری و کاهش خطر مقاومت دارویی است. در عین حال، آمار پایین موارد مقاوم شناسایی‌شده تنها زمانی می‌تواند نشانه‌ای قابل اتکا از وضعیت مطلوب باشد که ظرفیت تشخیص و شناسایی این موارد نیز به اندازه کافی تقویت شده باشد.
وزارت بهداشت اعلام کرده است که خدمات تشخیص و درمان سل از طریق مراکز خدمات جامع سلامت، پایگاه‌ها و خانه‌های بهداشت به‌صورت رایگان در اختیار بیماران قرار می‌گیرد. این شبکه گسترده می‌تواند نقش مهمی در کاهش موانع مراجعه و پیگیری درمان داشته باشد. تأمین پایدار دارو، به‌خصوص برای بیمارانی که به درمان‌های تخصصی نیاز دارند، نیز از الزامات حفظ دستاوردهای برنامه کنترل سل است.
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
اهش آمار ثبت‌شده سل در ایران، در کنار توسعه خدمات تشخیصی و درمانی، دستاوردی مهم است؛ اما این روند زمانی پایدار خواهد بود که فاصله میان دسترسی گروه‌های مختلف جامعه به خدمات سلامت کاهش یابد. بالا بودن میزان بروز ثبت‌شده در سیستان و بلوچستان و سهم قابل توجه تهران از تعداد بیماران، ضرورت اجرای سیاست‌های متناسب با شرایط هر منطقه را برجسته می‌کند. یک برنامه یکسان برای همه استان‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی تفاوت‌های جمعیتی، اجتماعی و درمانی کشور باشد.
راهکار مؤثر، تقویت مراقبت فعال در مناطق پرخطر، افزایش آگاهی عمومی درباره علائم بیماری، تسهیل مراجعه بدون نگرانی از هزینه‌های درمان و تضمین دسترسی به دارو و آزمایش‌های تشخیصی است. مدارس، دانشگاه‌ها، شهرداری‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و رسانه‌ها نیز می‌توانند در افزایش آگاهی و کاهش انگ اجتماعی مرتبط با سل نقش داشته باشند؛ البته اطلاع‌رسانی باید علمی باشد و از ایجاد ترس یا برچسب‌زنی به بیماران و گروه‌های جمعیتی پرهیز کند.
از سوی دیگر، اختلاف میان آمار ثبت‌شده و برآوردهای سازمان جهانی بهداشت ضرورت انتشار منظم و شفاف داده‌ها را افزایش می‌دهد. ارائه آمار قابل مقایسه درباره موارد جدید، عود بیماری، مقاومت دارویی و تفاوت‌های استانی می‌تواند ارزیابی عملکرد برنامه کنترل سل را دقیق‌تر کند. هدف نهایی نباید صرفاً کاهش تعداد بیماران ثبت‌شده باشد، بلکه باید اطمینان حاصل شود که بیماران زودتر شناسایی می‌شوند، درمان را به‌طور کامل دریافت می‌کنند و هیچ فردی به دلیل فقر، محل زندگی یا موانع اجتماعی از خدمات ضروری محروم نمی‌ماند.
