معاون بهداشت وزارت بهداشت با هشدار نسبت به افزایش چاقی و بیماری‌های متابولیک در کودکان و نوجوانان، بر ضرورت تمرکز سیاست‌های پیشگیری بر افراد زیر ۱۸ سال تأکید کرد و خواستار تقویت همکاری وزارت بهداشت و آموزش و پرورش در حوزه تغذیه، فعالیت بدنی و پایش سلامت دانش‌آموزان شد؛ همزمان، تداوم برنامه شیر مدارس، تغذیه رایگان و ارتقای سواد تغذیه‌ای نیز مورد تأکید قرار گرفت.
به گزارش فرهنگیان پرس، علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، در جلسه بهبود تغذیه کودکان و نوجوانان در فرهنگستان علوم پزشکی، با هشدار نسبت به روند افزایشی چاقی و بیماری‌های متابولیک در سنین پایین، بر ضرورت تغییر رویکرد در سیاست‌های پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر تأکید کرد و گفت تمرکز این سیاست‌ها باید بیش از گذشته بر کودکان و نوجوانان، به‌ویژه گروه سنی زیر ۱۸ سال، قرار گیرد.
رئیسی با بیان اینکه چاقی تنها به افزایش وزن محدود نمی‌شود، نسبت به پیامدهای متابولیک آن هشدار داد و کاهش سن ابتلا به دیابت نوع ۲ را یکی از پیامدهای نگران‌کننده این روند دانست. به گفته او، کاهش فعالیت بدنی، تغذیه نامناسب و اختلالات متابولیک از عواملی هستند که می‌توانند سلامت کودکان و نوجوانان را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهند.
این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که مطالعات جدید نیز روند اضافه‌وزن در میان دانش‌آموزان ایرانی را قابل توجه ارزیابی کرده‌اند. یک مطالعه جمعیتی انجام‌شده در سال ۲۰۲۴ روی ۹۸۵۳ دانش‌آموز مقطع ابتدایی در استان فارس، شیوع اضافه‌وزن یا چاقی را ۲۶.۵ درصد گزارش کرده است؛ آماری که ضرورت مداخله زودهنگام در سنین مدرسه را برجسته می‌کند.
دوگانه سوءتغذیه و چاقی در میان کودکان
یکی از نکات مهم مطرح‌شده در این نشست، همزمانی دو مسئله متفاوت در حوزه تغذیه کودکان بود؛ از یک سو افزایش چاقی و اضافه‌وزن و از سوی دیگر تداوم لاغری و سوءتغذیه در برخی مناطق کشور.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به تفاوت شاخص‌های تغذیه‌ای میان استان‌ها گفت در برخی مناطق، به‌ویژه جنوب و جنوب شرق کشور، از جمله سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بخش‌هایی از کرمان، شاخص‌های لاغری و سوءتغذیه کودکان همچنان بالاست.
این مسئله تنها یک موضوع بهداشتی نیست و با عدالت در سلامت ارتباط مستقیم دارد. یونیسف نیز در گزارشی در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود که سوءتغذیه حاد شدید در کودکان زیر پنج سال در محدوده دانشگاه علوم پزشکی زابل همچنان یک چالش بوده و فاصله جغرافیایی، پوشش بیمه و دسترسی به مکمل‌های غذایی از جمله موانع دریافت خدمات عنوان شده است.
رئیسی تأکید کرد که رفع این نابرابری‌ها در اختیار یک وزارتخانه نیست و به سیاست‌گذاری کلان و همکاری دستگاه‌های مختلف نیاز دارد. وزارت بهداشت می‌تواند وضعیت تغذیه را پایش کند، هشدارهای لازم را ارائه دهد و برای ارتقای سواد سلامت و خودمراقبتی برنامه‌ریزی کند، اما مقابله ریشه‌ای با سوءتغذیه نیازمند همکاری میان دستگاه‌های مسئول در حوزه‌های سلامت، آموزش، رفاه و حمایت اجتماعی است.
در همین راستا، وی از اجرای برنامه حمایت تغذیه‌ای از کودکان زیر پنج سال خانواده‌های نیازمند خبر داد و گفت حدود ۳۰۰ هزار کودک در این برنامه قرار دارند. به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، ارزیابی‌ها نشان می‌دهد مداخلات تغذیه‌ای در صورت اجرای هدفمند و صحیح می‌توانند در کاهش شاخص‌های سوءتغذیه مؤثر باشند.
در مقابل، مسئله چاقی نیز نیازمند مداخله زودهنگام است. به همین دلیل رئیسی تأکید کرد که پیشگیری در سنین پایین هم ساده‌تر و هم کم‌هزینه‌تر است و دانش‌آموزی که از دوران مدرسه فعالیت بدنی مناسب و تغذیه سالم داشته باشد، احتمال بیشتری دارد که دوران جوانی و میانسالی سالم‌تری را تجربه کند.
مدرسه؛ نقطه اتصال سلامت و آموزش
تأکید معاون بهداشت وزارت بهداشت بر نقش آموزش و پرورش در این زمینه، اهمیت مدرسه را در سیاست‌های سلامت عمومی پررنگ‌تر می‌کند. دانش‌آموز بخش قابل توجهی از روز خود را در مدرسه می‌گذراند و الگوهای غذایی، میزان فعالیت بدنی، خواب و حتی عادت‌های مرتبط با استفاده از تلفن همراه می‌تواند در همین دوره شکل بگیرد.
رئیسی با اشاره به این موضوع، بر تسهیل حضور و فعالیت نظام سلامت در مدارس برای ارزیابی و پایش سلامت دانش‌آموزان تأکید کرد و سلامت دانش‌آموزان را بخشی از امنیت جامعه دانست.
در سال‌های گذشته نیز طرح‌های مختلفی برای کنترل وزن، پایش سلامت و اصلاح الگوی تغذیه دانش‌آموزان در مدارس مطرح شده است. با این حال، یکی از چالش‌های مهم، استمرار و اجرای منظم برنامه‌ها بوده است؛ مسئله‌ای که در برنامه شیر مدارس نیز خود را نشان داده است.
در سال ۱۴۰۴، اجرای برنامه شیر مدارس با فراز و نشیب‌های متعددی همراه شد. در ابتدای سال درباره نبود اعتبار کافی برای این طرح بحث‌هایی مطرح شد، اما در ادامه اعتبار برای اجرای برنامه اختصاص یافت و مقرر شد توزیع شیر با اولویت مناطق محروم انجام شود.
در آذر ۱۴۰۴ نیز برنامه توزیع شیر رایگان برای حدود ۸.۳ میلیون دانش‌آموز ابتدایی و استثنایی مدارس دولتی با هدف اجرای ۵۰ نوبت در سال اعلام شد. در شهرستان‌های استان تهران نیز این طرح برای بیش از ۵۳۰ هزار دانش‌آموز اجرا شد.
با وجود این اقدامات، سابقه ناپیوستگی در اجرای برنامه شیر نشان می‌دهد که صرف اختصاص اعتبار برای موفقیت چنین طرح‌هایی کافی نیست و زنجیره تأمین، توزیع، نظارت و استمرار برنامه نیز باید همزمان تضمین شود.
رئیسی در نشست اخیر نیز بر همین استمرار تأکید کرد و برنامه شیر مدارس، تغذیه رایگان دانش‌آموزان، ارتقای سواد تغذیه‌ای، بهبود وضعیت بوفه مدارس و مکمل‌یاری را از برنامه‌های مهم حوزه تغذیه کودکان و نوجوانان دانست.
رئیسی در نشست اخیر نیز بر همین استمرار تأکید کرد و برنامه شیر مدارس، تغذیه رایگان دانش‌آموزان، ارتقای سواد تغذیه‌ای، بهبود وضعیت بوفه مدارس و مکمل‌یاری را از برنامه‌های مهم حوزه تغذیه کودکان و نوجوانان دانست.
در کنار تغذیه، مسئله کم‌تحرکی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. وزیر بهداشت در آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵ نیز کم‌تحرکی دانش‌آموزان را از مشکلات حوزه سلامت کودکان دانسته و بر ارتباط آن با چاقی و دیابت تأکید کرده بود.
رئیسی همچنین اختلال خواب، استفاده زیاد از تلفن همراه، آموزش‌های غیرحضوری، حذف صبحانه و افزایش مصرف خوراکی‌های ناسالم را از دیگر عوامل مؤثر بر وضعیت سلامت و تغذیه دانش‌آموزان عنوان کرد.
در حوزه مکمل‌ها نیز وزارت بهداشت در حال اصلاح سازوکار تأمین و توزیع است تا دریافت مکمل‌ها در سامانه ثبت شود و امکان نظارت دقیق‌تر بر زنجیره توزیع و رسیدن آنها به گروه‌های هدف فراهم شود.
در نهایت، معاون بهداشت وزارت بهداشت بر ضرورت انجام بررسی‌های ملی و به‌روزرسانی داده‌های حوزه تغذیه تأکید کرد. از نگاه سیاست‌گذاری، برخورداری از اطلاعات دقیق و جدید درباره وضعیت تغذیه‌ای دانش‌آموزان و کودکان می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری برای تعیین مناطق هدف، تخصیص منابع و ارزیابی اثربخشی برنامه‌های حمایتی باشد.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
هشدار درباره چاقی دانش‌آموزان در کنار تداوم سوءتغذیه در برخی مناطق، نشان می‌دهد سیاست تغذیه کودکان در ایران نمی‌تواند یک نسخه واحد برای تمام کشور داشته باشد. دانش‌آموز یک منطقه ممکن است با اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و مصرف بالای خوراکی‌های ناسالم مواجه باشد، در حالی که کودک منطقه‌ای دیگر با کمبود مواد غذایی و دسترسی محدود به غذای کافی دست‌وپنجه نرم کند. بنابراین «عدالت در سلامت» باید در کنار پیشگیری از چاقی قرار گیرد. از سوی دیگر، مدرسه می‌تواند مهم‌ترین نقطه مداخله باشد؛ اما اجرای موفق برنامه‌های سلامت دانش‌آموزان به همکاری واقعی آموزش و پرورش و وزارت بهداشت، تأمین پایدار منابع، نظارت بر بوفه‌ها، افزایش فعالیت بدنی، آموزش خانواده‌ها و استمرار برنامه‌هایی مانند شیر مدارس وابسته است. اگر قرار است پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر از کودکی آغاز شود، مدرسه باید از یک محل صرفاً آموزشی به یکی از پایگاه‌های اصلی ارتقای سلامت نسل آینده تبدیل شود.
