وزارت بهداشت در حالی از اجرای سراسری طرح پزشک خانواده تا پایان شهریور ۱۴۰۵ خبر میدهد که وعدههای وسوسهانگیزی چون ویزیت رایگان، بستری بدون هزینه در بیمارستانهای دولتی و نوبتدهی الکترونیک را برای مشمولان این نظام در نظر گرفته است. علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزیر بهداشت، با اشاره به تأمین منابع پایدار برای تمام ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی، این دوره را طلاییترین زمان اجرای این طرح خواند و تأکید کرد که حتی رئیسجمهور در شرایط حساس کنونی، پیگیر پیشرفت آن است.
به گزارش فرهنگیان پرس، علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، روز شنبه دوم خرداد ۱۴۰۵ در گفتوگو با ایرنا، با اعلام آمادگی کامل زیرساختهای الکترونیک و نیروی انسانی، از برنامه زمانبندی فشرده برای اجرای سراسری طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع پرده برداشت. او با لحنی امیدوارکننده اما کاملاً رسمی اظهار کرد: «از بدو تأسیس وزارت بهداشت تاکنون، هیچگاه اجرای برنامه پزشک خانواده تا این حد علمی، مبتنی بر شواهد و با سرعت مناسب پیش نرفته است. تمام نقاط ضعف مبتنی بر تجربیات گذشته شناسایی شده و اکنون ارادهای عینی و عملی در تمامی معاونتهای وزارتخانه و شخص وزیر وجود دارد؛ بهطوری که رئیسجمهور نیز حتی در شرایط حساس کنونی بهطور مستمر پیگیر گزارشهای پیشرفت این برنامه هستند.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که طرح پزشک خانواده، یکی از قدیمیترین برنامههای نیمهکاره نظام سلامت ایران است که طی دو دهه گذشته، بارها با تغییر دولتها و سیاستها، دچار فراز و نشیب شده است. رئیسی اما این بار از «تأمین منابع مالی پایدار» به عنوان برگ برنده طرح جدید یاد کرد و گفت: «برخلاف دورههای گذشته که بحث منابع همواره یک مانع بود، اعتبار مورد نیاز برای تمامی ۶۴ دانشگاه در سال جاری کاملاً پیشبینی و تأمین شده است.» این وعده تأمین اعتبار، اگرچه امیدبخش است، اما در شرایطی که کشور با تورم فزاینده و کسری بودجه مزمن دست و پنجه نرم میکند، با تردیدهایی از سوی ناظران اقتصادی روبروست.
معاون وزیر بهداشت در تشریح مزایای طرح جدید، بستهای از مشوقهای مالی را رو کرد که در نوع خود بیسابقه است. وی با اشاره به رایگان شدن چهار نوبت ویزیت در سال برای هر فرد توضیح داد: «برای تمام افراد، چهار بار ویزیت در سال در سطح اول به طور کامل رایگان خواهد بود؛ این در حالی است که شاخص بار مراجعه ایرانیان به طور میانگین ۲.۵ بار در سال است.» به عبارت دیگر، وزارت بهداشت مدعی است که سقف ویزیت رایگان را بالاتر از نیاز متوسط مردم طراحی کرده تا هیچ خانواری برای مراجعه به پزشک عمومی با مانع مالی روبرو نشود.
اما شاید جذابترین بخش این بسته تشویقی، وعده بستری رایگان برای مشمولان نظام ارجاع باشد. رئیسی در این باره تصریح کرد: «اگر بیماران نیاز به بستری داشته باشند، کل هزینه بستری در بیمارستانهای دولتی برای آنها رایگان خواهد بود؛ همچنین برای حفظ کرامت بیماران، ایستگاههای پذیرش اختصاصی برای مراجعان نظام ارجاع در بیمارستانها تعبیه شده است.» وی همچنین از کاهش فرانشیز ویزیت تخصصی، دارو و آزمایشگاه به تنها ۱۵ درصد در کلینیکهای دولتی برای افرادی که از مسیر نظام ارجاع میآیند، خبر داد.
نکته قابل تأمل اما در نحوه اجرای این طرح، نقشه راهی است که رئیسی ترسیم کرد. بر اساس این برنامه، در حال حاضر پنج شبکه بهداشت به عنوان پیشرو، کار را آغاز کردهاند و از اول تیر ۲۰ دانشگاه علوم پزشکی دیگر، از اول مرداد ۲۰ دانشگاه دیگر و در نهایت از اول شهریور ۱۹ دانشگاه باقیمانده به این طرح میپیوندند. معاون وزیر بهداشت با اشاره به استراتژی اجرای گامبهگام افزود: «در گام نخست، هر دانشگاه یک شهرستان را بهطور کامل زیر پوشش میبرد تا به عنوان الگویی برای تعمیم سریع به کل استان عمل کند.»
این جدول زمانی بسیار فشرده، اگرچه نشاندهنده عزم وزارت بهداشت برای پایان دادن به بلاتکلیفی این طرح است، اما از منظر کارشناسی، اجرای یک تحول ساختاری در نظام سلامت در بازهای کمتر از چهار ماه، مخاطرات خاص خود را دارد. بهویژه آنکه نظام ارجاع، نیازمند هماهنگی کامل میان پزشکان عمومی، متخصصان، آزمایشگاهها، بیمارستانها و سامانههای الکترونیک است و هرگونه ناهماهنگی میتواند به آشفتگی در ارائه خدمت و نارضایتی مردم منجر شود.
رئیسی در پاسخ به پرسشی درباره اعتماد عمومی به این نظام جدید، با صراحت پذیرفت که اعتماد، دستوری نیست و باید ساخته شود. وی گفت: «اعتماد عمومی یک امر دستوری نیست و باید از طریق ارائه خدمت باکیفیت ساخته شود؛ اگر مردم لمس کنند که ورود به این مسیر، کار آنها را با کیفیت بالاتر، راحتی بیشتر و هزینه کمتر پیش میبرد، قطعاً اعتماد خواهند کرد.» این اذعان، نشاندهنده درس
آموزی وزارت بهداشت از شکستهای قبلی این طرح است؛ شکستهایی که اغلب ریشه در تحمیل برنامه از بالا بدون جلب رضایت مردم و پزشکان داشت.
از سوی دیگر، وعده نوبتدهی الکترونیک توسط تیم پزشکی سطح یک، اگرچه میتواند بحران صفهای طولانی نوبتگیری از متخصصان را حل کند، اما نیازمند زیرساختهای پایدار فناوری اطلاعات است؛ زیرساختهایی که در ایران همواره با چالش قطعی و کندی اینترنت روبرو بوده است. تجربه تلخ سامانههای نوبتدهی بیمارستانی در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ که در مقاطعی دچار فروپاشی شدند، نشان میدهد که اتکای صرف به سامانههای الکترونیک، بدون وجود راهکارهای جایگزین، میتواند فاجعهآفرین باشد.
زیر ذرهبین فرهنگیان پرس
طرح پزشک خانواده، فراتر از یک برنامه بهداشتی، یک تحول اجتماعی است که در صورت موفقیت، میتواند عدالت در دسترسی به خدمات سلامت را متحول کند. اما تجربه دو دهه اخیر نشان داده که شکست این طرح، بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع مالی باشد، محصول نگاه متمرکز و بیتوجهی به شرایط میدانی بوده است. اکنون که وزارت بهداشت از تأمین اعتبار کامل سخن میگوید، پرسش اصلی اینجاست: آیا سازوکاری برای نظارت بر هزینهکرد این اعتبارات و جلوگیری از انحراف آن به سمت هزینههای جاری و حقوقهای نجومی طراحی شده است؟ همچنین، طرحی که قرار است تا شهریور سراسری شود، هنوز نتوانسته پاسخ روشنی به این پرسش بدهد که با پزشکان متخصصی که حاضر به همکاری با نظام ارجاع نیستند، چگونه برخورد خواهد کرد. پیشنهاد مشخص آن است که وزارت بهداشت، پیش از اجرای سراسری، نتایج عملکرد پنج شبکه پیشرو را به صورت شفاف و با آمار دقیق رضایتسنجی مردمی منتشر کند. همچنین، تیمهای سیار آموزش و پشتیبانی فنی برای فرهنگیان و خانوادههای آنان به عنوان یکی از بزرگترین گروههای هدف، تشکیل شود تا این قشر مؤثر، در خط مقدم اعتمادسازی به این طرح ملی قرار گیرند.
