به گزارش خبرنگار فرهنگیان پرس؛ در کلاس‌های شلوغ دبستان‌های ایران، هر روز هزاران استعداد خاموش می‌ماند؛ نه به دلیل کم‌توانی کودکان، که به خاطر نبود سیستم هوشمندی که بتواند ذوقِ ریاضیِ پنهان در پسِ خط‌های ناپختهٔ مشق، یا نبوغ هنریِ نهفته در نقاشی‌های به ظاهر سادهٔ دیوارهای دفتر را تشخیص دهد. کارشناسان هشدار می‌دهند: نظام آموزشیِ نمره‌محور و یک‌سو‌نگر، تنها بخش کوچکی از توانایی‌های دانش‌آموزان را می‌سنجد و در نتیجه، بسیاری از استعدادهای برتر در حوزه‌های هنری، ورزشی، اجتماعی و فنی، هرگز کشف نمی‌شوند. این در حالی است که پژوهش‌های علمی، دورهٔ دبستان را «دوران طلایی» شکل‌گیری هویت تحصیلی و شناسایی توانمندی‌های ذاتی می‌دانند. اکنون این پرسش مطرح است: آیا آموزش و پرورش ایران برای سرمایه‌گذاری بر گران‌بهاترین منابع خود — یعنی استعدادهای کودکان — برنامه‌ای فراتر از شعار دارد؟ گزارش پیشرو، واکاوی ضرورت استعدادیابی علمی در پایه‌های ابتدایی، مرور تجربه‌های جهانی و بررسی موانع پیشِ روی تحقق این آرمان در کشور است.
چرا دبستان؟ دوران طلایی شکل‌گیری هویت تحصیلی
کارشناسان تحصیلی بر این باورند که دوره دبستان، به ویژه سال‌های اول تا سوم، مرحله‌ای حیاتی در شکل‌گیری «خودپنداره تحصیلی» دانش‌آموز است. کودک در این سنین در حال کشف این پرسش است: من در چه زمینه‌ای توانا هستم؟ اگر نظام آموزشی نتواند به این پرسش پاسخ مناسب دهد، ممکن است استعدادی درخشان هرگز کشف نشود یا بدتر، به دلیل ناکامی در حوزه‌هایی که در آنها ضعف دارد، دچار کاهش اعتماد به نفس شود. آمارهای رسمی آموزش و پرورش نشان می‌دهد که حدود ۱۵ درصد از دانش‌آموزان دوره ابتدایی دارای استعدادهای ویژه در یک یا چند حوزه هستند. با این حال، سیستم سنتی ارزشیابی که عمدتاً بر محفوظات و نمره‌محوری استوار است، تنها قادر به شناسایی بخش محدودی از این استعدادهاست.
استعدادیابی علمی؛ فراتر از نمره و معدل
استعدادیابی مدرن در دوره دبستان، رویکردی چندبعدی دارد که شامل حوزه‌هایی نظیر استعدادهای شناختی و تحصیلی، استعدادهای هنری و خلاق، استعدادهای حرکتی و ورزشی، استعدادهای اجتماعی و رهبری و استعدادهای عملی و فنی است.
تجربه‌های جهانی؛ درس‌هایی برای نظام آموزشی ایران
کشورهای پیشرو در آموزش و پرورش، سال‌هاست که برنامه‌های نظام‌مند استعدادیابی در دوره ابتدایی را اجرا می‌کنند: سنگاپور با سیستم «آموزش مبتنی بر استعداد» از پایه اول دبستان، دانش‌آموزان را در مسیرهای متناسب با توانایی‌هایشان هدایت می‌کند.
فنلاند که همواره در رتبه‌بندی‌های آموزشی در جایگاه نخست قرار دارد، بر شناسایی و پرورش «هر نوع استعدادی» تأکید دارد، نه فقط استعدادهای تحصیلی.
کره جنوبی با برنامه‌های تخصصی پس از مدرسه، به پرورش استعدادهای شناسایی‌شده می‌پردازد.
در ایران نیز اگرچه طرح‌هایی مانند «شهاب» (شناسایی و هدایت استعدادهای برتر) در سال‌های گذشته اجرا شده، اما کارشناسان معتقدند این طرح‌ها به دلیل محدودیت منابع، عدم آموزش کافی معلمان و متمرکز بودن بر استعدادهای تحصیلی صرف، نتوانسته‌اند به تمام اهداف خود دست یابند.
موانع و چالش‌های پیش رو
اول کمبود معلمان آموزش‌دیده، استعدادیابی علمی نیازمند معلمانی است که نه تنها با مفاهیم روانشناسی رشد آشنا باشند، بلکه توانایی مشاهده نظام‌مند، ثبت دقیق و تفسیر صحیح رفتارهای دانش‌آموزان را داشته باشند. در حال حاضر، آموزش‌های ضمن خدمت در این حوزه بسیار محدود است. دوم حجم بالای محتوای درسی، تراکم بالای کتاب‌های درسی و فشار برای پوشش دادن تمام محتوا، فرصت کمی برای معلمان باقی می‌گذارد تا به مشاهده و شناسایی استعدادهای فردی بپردازند. سوم زیرساخت‌های ناکافی، بسیاری از مدارس به ویژه در مناطق محروم، فاقد امکانات اولیه برای پرورش استعدادهای شناسایی‌شده هستند. چگونه می‌توان از دانش‌آموزی با استعداد موسیقایی در منطقه‌ای که حتی یک ساز ساده در مدرسه وجود ندارد، حمایت کرد؟ چهارم نگرش سنتی خانواده‌ها، متأسفانه برخی خانواده‌ها هنوز هم استعداد را معادل «نمره بیست» در دروسی مانند ریاضی و علوم می‌دانند و نسبت به استعدادهای هنری، ورزشی یا عملی دیدگاه مثبتی ندارند. پنجم عدم پیوستگی برنامه‌ها، حتی زمانی که استعدادی شناسایی می‌شود، معمولاً برنامه مدون و مستمری برای پرورش آن در طول سال‌های تحصیل وجود ندارد.
راهکارهای عملی: از نظریه تا عمل
علی زرافشان، معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش، پیشنهاد می‌دهد: حداقل ۳۰ درصد از زمان آموزشی در دوره دبستان باید به فعالیت‌های کشف و پرورش استعدادها اختصاص یابد. این فعالیت‌ها باید در قالب کارگاه‌های متنوع، پروژه‌های عملی و بازی‌های آموزشی طراحی شوند.
لازم است اضافه کنیم بازنگری در برنامه درسی ملی، ایجاد سامانه ملی پروفایل استعدادی، آموزش تخصصی معلمان، مشارکت جامعه محلی و طراحی مدارس مبتنی بر استعداد از الزامات اجرای استعدادیابی در مدارس است.
- نویسنده : اکرم سادات حسینی شبستری
