در شش ماه نخست سال جاری، ۸۳ فرزند پسر خانوادههای تحت حمایت کمیته امداد استان تهران بر اساس آییننامه اجرایی ماده ۴۴ قانون خدمت وظیفه عمومی از معافیت سربازی بهرهمند شدند؛ تسهیلاتی که به گفته مسئولان کمیته امداد، با هدف کاهش فشارهای خانوادگی، تسهیل استقلال اقتصادی و کمک به توانمندسازی خانوادههای تحت حمایت اجرا شده است.
به گزارش فرهنگیان پرس، حسین فتحآبادی، معاون حمایت و سلامت خانواده کمیته امداد استان تهران، از بهرهمندی ۸۳ فرزند پسر خانوادههای تحت حمایت این نهاد از معافیت سربازی در شش ماهه نخست سال جاری خبر داد و گفت این اقدام بر اساس آییننامه اجرایی ماده ۴۴ قانون خدمت وظیفه عمومی انجام شده است.
بر اساس اعلام کمیته امداد استان تهران، این تسهیلات برای فرزندان پسر خانوادههایی در نظر گرفته شده که سرپرست خود را به دلیل فوت یا طلاق از دست داده و تحت حمایت کمیته امداد قرار دارند. از مجموع ۸۳ نفر بهرهمندشده، ۲۱ نفر به دلیل فوت سرپرست و ۶۲ نفر به علت طلاق مشمول این معافیت شدهاند.
فتحآبادی این طرح را یکی از رویکردهای حمایتی کمیته امداد برای بهبود شرایط اقتصادی و توانمندسازی جامعه هدف دانست. به گفته او، فراهمشدن امکان معافیت برای فرزندان واجد شرایط میتواند به خانوادههایی که با فقدان یا جدایی سرپرست مواجه شدهاند، در ساماندهی امور خانوادگی و حرکت به سمت استقلال اقتصادی کمک کند.
از نظر حقوقی، ماده ۴۴ قانون خدمت وظیفه عمومی و ماده ۴۴ مکرر آن، بخشی از معافیتهای مربوط به کفالت و فرزندان ذکور مددجویان را تعیین کرده است. در ماده ۴۴ مکرر، یکی از فرزندان ذکور مادران فاقد شوهر تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی، در صورت احراز شرایط قانونی، مشمول معافیت از خدمت دوره ضرورت میشود.
با این حال، برخورداری از معافیت به صرف وقوع طلاق یا فوت سرپرست به شکل خودکار ایجاد نمیشود و شرایط قانونی باید احراز شود. در رویه حقوقی مرتبط با معافیت کفالت نیز تأکید شده که ادعای کفالت باید از سوی مراجع مربوط بررسی و شرایط لازم برای استفاده از معافیت احراز شود.
فوت یا طلاق؛ دو مسیر بهرهمندی از تسهیلات
آمار اعلامشده از سوی کمیته امداد تهران نشان میدهد ۶۲ نفر از ۸۳ فرزند بهرهمندشده، به دلیل طلاق سرپرست خانواده و ۲۱ نفر به دلیل فوت سرپرست مشمول معافیت شدهاند. این آمار نشان میدهد بخش قابلتوجهی از پروندههای این طرح به خانوادههایی مربوط است که پس از طلاق، ساختار اقتصادی و مسئولیتهای خانوادگی آنها تغییر کرده است.
در چنین شرایطی، حضور فرزند پسر در خانواده میتواند از منظر اقتصادی اهمیت داشته باشد؛ بهویژه زمانی که مادر به تنهایی مسئول تأمین هزینههای زندگی باشد. قانون نیز در چارچوب مقررات کفالت، وضعیت مادر فاقد شوهر و نقش فرزند ذکور در مراقبت و سرپرستی را مورد توجه قرار داده است.
البته باید میان «معافیت سربازی» و «توانمندسازی اقتصادی» تفاوت قائل شد. معافیت میتواند زمان و امکان بیشتری برای ورود فرد به بازار کار ایجاد کند، اما به تنهایی شغل یا درآمد پایدار به وجود نمیآورد. به همین دلیل، اثربخشی این سیاست تا حد زیادی به برنامههای مکمل مانند آموزش مهارت، کاریابی، تسهیلات اشتغال و حمایت از کسبوکارهای کوچک وابسته است.
کمیته امداد نیز در سالهای گذشته تلاش کرده است سیاستهای حمایتی را در کنار حمایتهای معیشتی، به سمت اشتغال و خودکفایی خانوارها سوق دهد. در این چارچوب، معافیت سربازی میتواند به عنوان یکی از ابزارهای کاهش فشار بر خانوادههایی دیده شود که به دلیل شرایط خاص سرپرستی، نیازمند حضور بیشتر فرزند در کنار خانواده هستند.
از سوی دیگر، تجربه پروندههای کفالت نشان میدهد که تشخیص شرایط واقعی خانواده اهمیت زیادی دارد. در رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری نیز تصریح شده که صرف وقوع طلاق به تنهایی برای اثبات شرایط کفالت کافی نیست و وضعیت «یگانه مراقب بودن» و شرایط نگهداری باید احراز شود.
معافیت؛ آغاز مسیر توانمندسازی
معاون حمایت و سلامت خانواده کمیته امداد استان تهران تأکید کرده است که روند بهرهمندی فرزندان واجد شرایط از این تسهیلات با نظارت مددکاران انجام میشود تا این اقدام در نهایت به بهبود وضعیت معیشتی و خروج خانوادهها از چرخه حمایت منجر شود.
این نکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هدف نهایی سیاستهای حمایتی نباید صرفاً افزایش تعداد خدمات ارائهشده باشد، بلکه باید مشخص شود این خدمات تا چه اندازه به تغییر پایدار وضعیت اقتصادی خانواده منجر شدهاند.
برای نمونه، اگر فرزند معافشده بتواند از فرصت ایجادشده برای یادگیری یک مهارت، ورود به بازار کار یا دریافت تسهیلات اشتغال استفاده کند، معافیت میتواند بخشی از یک زنجیره توانمندسازی باشد. اما اگر پس از دریافت معافیت، فرصت اشتغال مناسبی در اختیار فرد قرار نگیرد، تأثیر اقتصادی این حمایت محدود خواهد بود.
از این رو، پیوند میان کمیته امداد، مراکز آموزش فنی و حرفهای، کارفرمایان و مراکز کاریابی میتواند نقش مهمی در تبدیل این تسهیلات به یک فرصت واقعی اقتصادی داشته باشد. چنین رویکردی بهویژه برای خانوادههایی که پس از فوت یا طلاق سرپرست با کاهش درآمد مواجه شدهاند، اهمیت بیشتری دارد.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
معافیت سربازی برای فرزندان واجد شرایط خانوادههای تحت حمایت میتواند یک حمایت هدفمند باشد، اما معیار ارزیابی آن نباید فقط تعداد معافیتهای صادرشده باشد. شاخص مهمتر این است که این افراد پس از معافیت چه مسیری را طی میکنند و آیا حضور آنان در بازار کار واقعاً به بهبود درآمد خانواده منجر میشود یا خیر.
پیشنهاد میشود برای هر فرد معافشده، در کنار پرونده معافیت، یک برنامه توانمندسازی اقتصادی نیز تعریف شود؛ برنامهای که میتواند شامل ارزیابی مهارت، آموزش حرفهای، معرفی به کارفرما یا ارائه تسهیلات برای ایجاد شغل باشد.
در چنین مدلی، معافیت سربازی از یک حمایت منفرد به بخشی از یک مسیر مشخص برای استقلال اقتصادی تبدیل خواهد شد.
همچنین انتشار آمارهای دقیقتر درباره وضعیت اشتغال افراد پس از دریافت معافیت، میزان افزایش درآمد خانوار و تعداد خانوادههایی که پس از این حمایت از چرخه حمایت مستمر خارج شدهاند، میتواند تصویر روشنتری از اثربخشی طرح ارائه دهد.
در نهایت، هدف اصلی چنین سیاستی باید کمک به خانواده برای رسیدن به ثبات اقتصادی باشد؛ به گونهای که فرزند مشمول، به جای آنکه صرفاً از یک خدمت معاف شود، فرصت پیدا کند با مهارت و اشتغال پایدار، بخشی از مسئولیت اقتصادی خانواده را بر عهده بگیرد.
