نمایش «مثل آب برای شکلات» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم پشتکوهی، با بازی رویا نونهالی، بار دیگر در مسیر حضور بینالمللی قرار گرفته و قرار است در جشنواره تئاتر بغداد روی صحنه برود؛ بازگشتی که علاوه بر احیای یکی از تجربههای شناختهشده تئاتر معاصر ایران، ادامهای بر حضور آثار پشتکوهی در رویدادهای بینالمللی و تلاش برای معرفی ظرفیتهای تئاتر ایران در منطقه محسوب میشود.
به گزارش فرهنگیان پرس، رویا نونهالی، بازیگر شناختهشده تئاتر، با نمایش «مثل آب برای شکلات» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم پشتکوهی بار دیگر روی صحنه میرود و این بار این اثر نمایشی راهی جشنواره بینالمللی تئاتر بغداد میشود. این نمایش اقتباسی از رمان «مثل آب برای شکلات» نوشته لورا اسکوئیول، نویسنده مکزیکی، است؛ اثری که نخستینبار در سال ۱۳۹۲ با حضور رویا نونهالی و کارگردانی پشتکوهی اجرا شد و طی سالهای گذشته به یکی از آثار شاخص کارنامه این کارگردان تبدیل شده است.
بازگشت این اثر به صحنه در شرایطی صورت میگیرد که «مثل آب برای شکلات» پیش از این نیز تجربه چند دوره اجرای عمومی در ایران را پشت سر گذاشته است. نخستین اجرای این نمایش در سال ۱۳۹۲ در تالار چهارسوی مجموعه تئاتر شهر برگزار شد و در سالهای بعد نیز بار دیگر به صحنه رفت. در اجرای سال ۱۳۹۵ در تماشاخانه ایرانشهر، رویا نونهالی همچنان یکی از بازیگران اصلی اثر بود و نمایش توانست مخاطبان قابل توجهی را با خود همراه کند.
اهمیت اجرای دوباره این نمایش تنها به حضور یک بازیگر شناختهشده یا بازگشت یک اثر قدیمی محدود نمیشود. پشتکوهی در این اثر تلاش کرده است میان جهان داستانی رمان لورا اسکوئیول و عناصر فرهنگی و آیینی جنوب ایران پیوند برقرار کند؛ رویکردی که در تجربههای دیگر او نیز دیده میشود و یکی از ویژگیهای قابل توجه کارنامه هنری این کارگردان به شمار میرود.
«مثل آب برای شکلات» از همان نخستین اجرا، رویکردی متفاوت به اقتباس از ادبیات داشت. پشتکوهی این رمان را به زبان تئاتر تبدیل کرد و در ساختار اجرایی اثر، فرهنگ تغذیه و آشپزی جنوب ایران را با فضای داستانی و فرهنگ آمریکای لاتین درهم آمیخت. بررسیهای منتشرشده درباره اجرای نخست نمایش نیز بر استفاده از فضای آشپزخانه، عناصر حسی و تلفیق فرهنگ جنوب ایران با فضای رئالیسم جادویی داستان تأکید داشتند.
در روایت اصلی رمان، داستان «تیتا»، دختر کوچک خانواده، در بستری از سنتهای خانوادگی، عشق، محدودیت و تضادهای اجتماعی شکل میگیرد. همین ظرفیت داستانی به پشتکوهی امکان داده است تا موضوعاتی همچون عشق، انتخاب فردی، سنت و فشارهای اجتماعی را در قالبی نمایشی بازخوانی کند؛ موضوعاتی که فراتر از مرزهای جغرافیایی، قابلیت ارتباط با مخاطب را دارند.
بازگشت یک تجربه قدیمی با نگاه بینالمللی
آنچه حضور دوباره «مثل آب برای شکلات» را در جشنواره بغداد قابل توجه میکند، سابقه بینالمللی ابراهیم پشتکوهی و گروه اوست. این کارگردان در سالهای گذشته با آثار مختلفی در رویدادهای تئاتری خارج از ایران حضور داشته و جشنوارههای تئاتری مسکو، مونیخ، سنپترزبورگ، شکی، باکو، ایروان و بوداپست از جمله رویدادهایی هستند که نام او در ارتباط با آنها مطرح شده است.
پشتکوهی همچنین پیش از این با نمایشهای «مکبثزار» و «ذرات آشوب» در جشنواره بینالمللی تئاتر بغداد حضور داشته است. «مکبثزار» در سالهای گذشته در رویدادهای بینالمللی مختلفی ارائه شد و اجرای آن در تماشاخانه هما نیز در شهریور ۱۴۰۴ بار دیگر توجه مخاطبان تئاتر را به این اثر و کارگردان آن جلب کرد.
یک سال گذشته نیز برای کارنامه بینالمللی پشتکوهی اهمیت ویژهای داشته است. نمایش «ذرات آشوب» که از آثار جدیدتر او محسوب میشود، در سال ۱۴۰۴ به ششمین جشنواره بینالمللی تئاتر بغداد راه یافت و در بخش مسابقه این رویداد روی صحنه رفت. این سابقه نشان میدهد حضور دوباره یک اثر از پشتکوهی در بغداد اتفاقی جدا از مسیر حرفهای او نیست، بلکه بخشی از روند مستمر حضور آثار ایرانی در صحنههای منطقهای و بینالمللی است.
از سوی دیگر، «مثل آب برای شکلات» تنها یک عنوان قدیمی در کارنامه پشتکوهی نیست. این اثر در طول سالهای گذشته چند بار بازخوانی و اجرا شده و هر بار ترکیب عوامل و فضای اجرایی آن نیز تغییراتی داشته است. اجرای مجدد چنین اثری نشان میدهد یک نمایش میتواند پس از گذشت بیش از یک دهه همچنان ظرفیت بازتولید و ارتباط با مخاطب را داشته باشد؛ موضوعی که در تئاتر ایران، با توجه به دشواریهای تولید و استمرار اجرا، اهمیت ویژهای دارد.
حضور رویا نونهالی نیز به این بازگشت وزن بیشتری میدهد. نونهالی که سابقه طولانی در تئاتر، سینما و تلویزیون دارد، از بازیگران شناختهشده نسلهای مختلف تئاتر ایران است و همکاری دوباره او با پشتکوهی، پیوندی میان اجرای نخست نمایش و بازگشت کنونی آن ایجاد میکند. بر اساس گزارشهای منتشرشده در شهریور ۱۴۰۵، این نمایش همچنین برای اجرای عمومی تازهای در ایران آماده شده است و قرار است از اول مهرماه در خانه هنر تمامناتمام روی صحنه برود؛ موضوعی که نشان میدهد بازگشت نمایش تنها به حضور خارجی آن محدود نیست.
این روند از منظر فرهنگی نیز قابل توجه است. تئاتر ایران در سالهای اخیر، علاوه بر تولید آثار جدید، در مواردی با بازخوانی و بازتولید آثار پیشین تلاش کرده است تجربههای موفق گذشته را به مخاطبان تازه معرفی کند. «مثل آب برای شکلات» نمونهای از همین روند است؛ نمایشی که در آن ادبیات خارجی، فرهنگ ایرانی و بهویژه مؤلفههای فرهنگ جنوب در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و محصول آن میتواند در خارج از ایران نیز قابل عرضه باشد.
«مثل آب برای شکلات» و ظرفیت تئاتر ایران
یکی از نقاط قوت چنین آثاری، امکان گفتوگو میان فرهنگها بدون کنار گذاشتن هویت بومی است. اقتباس از یک رمان مکزیکی در ظاهر میتواند اثری کاملاً وابسته به فرهنگ آمریکای لاتین ایجاد کند، اما پشتکوهی با وارد کردن عناصر فرهنگی جنوب ایران، تلاش کرده است زبان اجرایی متفاوتی شکل دهد. این ترکیب میتواند برای حضور آثار ایرانی در جشنوارههای خارجی اهمیت داشته باشد؛ زیرا اثر صرفاً بازتولید یک متن خارجی نیست و در عین حال برای مخاطب غیرایرانی نیز امکان مواجهه با بخشی از فرهنگ ایران را فراهم میکند.
یکی از نقاط قوت چنین آثاری، امکان گفتوگو میان فرهنگها بدون کنار گذاشتن هویت بومی است. اقتباس از یک رمان مکزیکی در ظاهر میتواند اثری کاملاً وابسته به فرهنگ آمریکای لاتین ایجاد کند، اما پشتکوهی با وارد کردن عناصر فرهنگی جنوب ایران، تلاش کرده است زبان اجرایی متفاوتی شکل دهد. این ترکیب میتواند برای حضور آثار ایرانی در جشنوارههای خارجی اهمیت داشته باشد؛ زیرا اثر صرفاً بازتولید یک متن خارجی نیست و در عین حال برای مخاطب غیرایرانی نیز امکان مواجهه با بخشی از فرهنگ ایران را فراهم میکند.
در سالهای گذشته، آثار پشتکوهی بارها نشان دادهاند که میتوان از ادبیات و متون شناختهشده جهانی برای رسیدن به یک بیان اجرایی بومی استفاده کرد. موفقیتهای بینالمللی این کارگردان نیز تا حدی بر همین مسیر استوار بوده است. سابقه دریافت جایزه بزرگ جشنواره بینالمللی تئاتر بغداد برای «مکبثزار» و حضور آثار دیگر او در جشنوارههای مختلف، نشان میدهد که تئاتر متکی بر مؤلفههای بومی میتواند در رقابتهای بینالمللی نیز امکان دیدهشدن داشته باشد.
با این حال، حضور بینالمللی یک نمایش زمانی میتواند به یک دستاورد پایدار فرهنگی تبدیل شود که در کنار موفقیت جشنوارهای، امکان استمرار تولید، اجرای عمومی، حمایت از گروههای نمایشی و ارتباط مستقیم با مخاطبان نیز فراهم باشد. تجربه «مثل آب برای شکلات» از این منظر میتواند مورد توجه سیاستگذاران فرهنگی قرار گیرد؛ چراکه یک اثر هنری پس از سالها هنوز ظرفیت حضور مجدد در داخل و خارج از کشور را دارد.
