فرهنگیان پرس؛ مهدیه سادات شاهمرادی: از دوران مدرسه در درس علوم خواندیم که خورشید به آب می‌تابد و ابر می‌شود؛ باران می‌بارد و باران به چشمه تبدیل می‌شود و چشمه‌ها راه دریا را پیش می‌گیرند اما در نقطه ای از این سرزمین، چشمه ای است که برخلاف جریان همه رودها به دریا نمی‌ریزد و سنگ می‌شود. این چشمه که در شهر سردشت و در استان آذربایجان غربی قرار دارد یکی از منحصر به فردترین مناظر طبیعی در جهان و در جهان تنها دو همتای دیگر دارد اما با همه این توصیف ها هم اینک با تهدیدات فراوانی دست به گریبان است و مانند فرزندی یتیم و بی سرپرست به حال خود رها گشته و در صورت عدم رسیدگی و برنامه ریزی برای حفاظت از آن، نسل‌های بعدی وارث چنین منظره بی بدیل و زیبایی نخواهند بود. در صورتی که اقدامی به جا و درخور شأن برای این چشمه که پس از مصوبه هیئت وزیران سال 1386 به عنوان منطقه نمونه گردشگری استان معرفی شد صورت نگیرد، بی گمان شاهد زوال و تخریب بیشتر آن خواهیم بود.

کانی گراوان، چشمه ای جوشان

در زبان کردی کانی به معنی چشمه است و گراوان ترکیبی است مشتمل بر دو کلمه گر و آوان. در گویش کردی به سطوحی که دارای حالت‌های زبر و برجستگی‌های ریز و سخت و خشن مانند سطوح سمباده ای باشند گر یا گرنی می‌گویند. البته «گر» به معني زبانه هاي آتش هم بكار می‌رود. از آنجایی که آب کانی گراوان پس از جوشش از مظهر آن و به محض برخورد به اکسیژن هوا، چنین رسوباتی از خود بر جای می‌گذارد از زمان‌های قدیم کلمه گر بر مبنا و مصداق همین حالت‌ها بر آن اطلاق شده است. آو هم در زبان کردی به معنی آب و آوان جمع آبهاست.

چشمه کانی گراوان از یک طرف بعنوان چشمه ای معدنی در درمان بیماریهای پوستی تاثیر دارد و از طرفی دیگر به دلیل ساختار آهک ساز آن و تشکیل توده شگفت انگیز و عظیم آهکی در طول زمان، بعنوان اثری طبیعی با جاذبه هایی بی نظیر، شناخته می‌شود. این چشمه جزو چشمه های آب معدنی حوضه آبریز رودخانه زاب به شمار می آید.

این چشمه در بخش شمال شرقی شهرستان سردشت واقع است و با این شهر حدود 18 کیلو متر فاصله دارد. این محل در 45 درجه طول شرقی و 36 درجه عرض شمالی واقع بوده و از نظر تقسیمات و سیستم تشکیلاتی درحیطه شهر ربط می باشد و ارتفاع این چشـمه از سطـح دریاهـای آزاد 1079 مـتــر می باشــد.

از کدام راه به چشمه برسیم؟

گراوان از سمت شمال به رودخانه فصلی هرمز آباد یا گرگ آباد و ‌از سمت شرق و غرب و جنوب به اراضی زراعی راه دارد. چون این چشمه درمیان مزارع و جنگلهای موجود در منطقه واقع شده، در صورت پیاده روی به شبکه ای از راههای مالرو نیز دسترسی دارید اما اگر بخواهید با خودروی خودتان به این محدوده سفر کنید از دو راه اصلی به چشمه آب معدنی جوشان کانی گراوان می رسید. یکی از راه ها از مسیر کیلومتر 3 جاده روستایی ربط -کانی گویز – کانی گراوان است که از انتهای محدوده شهر در مسیر به یک جاده روستایی می رسد و راه دوم کیلومتر 7/1 جاده خاکی است که بعد از خروجی شهر ربط به سمت مهاباد در جوار میدان دواب رشیدی می رسد. در مجموع فاصله چشمه تا نزدیکترین روستای منطقه یعنی روستای کانی گویز، 835 متر می باشد؛ روستایی که کمتر از بیست خانوار در آن ساکن اند.

چرا چشمه سنگ می‌شود؟

آب چشمه پس از خروج از مظهرآن وارد آبراهه اصلی خود شده و سپس در آبراهه های کوچکتری در بستری که به مرور زمان تشکیل شده است پخش گردیده و در جریان حرکت از دو سوی توده آهکی و قسمت جلویی آن، رسوبات آن بر جای مانده، بطوریکه آب اضافی از آن در انتها باقی نمی ماند. رسوبات آهکی بر جای مانده بر اثر گذشت زمان توده آهکی زیبا و منحصر به فردی را ساخته اند. توده آهکی از طرفین و ضلع شمالی آن در حال افزایش تدریجی است. مساحت کوه آهکی ایجاد شده در حدود 2900 متر است. از خصوصیات بارز این توده آهکی می‌توان به وجود سطحی زبر و سخت اشاره کرد که مربوط به سازنده های آهکی چشمه می باشد.

اولین سوالی که گردشگرانی این ناحیه می پرسند،‌ مواد تشکیل دهنده این چشمه است. سنگهای تشکیل دهنده مواد اولیه در محدوده کانی گراوان عمدتاً از آهک و دولومیت و در وهله های بعدی شیل، فیلت، آهک های متامورفیکی و نیز شیست و گرانیت است بنابراین آهک یکی از اصلی ترین مواد می باشد. این چشمه تحت تاثیر دو عامل فیزیکی و تخریب شیمیایی قرار می گیرد؛ در مرحله اول یخبندانهای مداوم در شکاف ها و حفره های موجود در سنگها سبب خرد شدن و متلاشی شدن گشته و سپس بر اثر آب و قوه ثقل به حرکت درآمده و با ترسیب و نهشته شدن، مواد اولیه را بوجود آورده سپس با توجه به میزان بارندگی و مهیا بودن شرایط حرارت و رطوبت در بخشی از سال امکان تجزیه و تخریب کانیها فراهم می‌شود و با کافی بودن میزان بارندگی شرایط شستشو و انتقال ذرات، آهک و رس بوجود می آید.

نگران گراوان ایم

كريم خضري رییس اداره حفاظت محیط زیست سردشت می‌گوید: «کانی گراوان» که تداعی زاده ای از قلب زمین است هم اینک با تهدیدات فراوان دست به گریبان است و مانند فرزندی یتیم و بی سرپرست به حال خود رها گشته و در صورت عدم رسیدگی و برنامه ریزی برای حفاظت از آن، نسل‌های بعدی وارث چنین منظره بی بدیل و زیبایی نخواهند بود. در صورتی که اقدامی به جا و درخور شأن زیبایی‌ها و ویژگی های کم نظیر چشمه صورت نگیرد، بی گمان شاهد رو به زوالی و تخریب بیشتر آن خواهیم بود.

وی به سه عامل اصلی که این چشمه را تهدید می کند اشاره کرده و می گوید: شخم زدن، تعلیف و جریان رودخانه ای سه عاملی است که علاقمندان چشمه و صاحب نظران را نگران کرده است. به علت محصور بودن توده آهکی در میان زمین‌های کشاورزی از سه طرف و فعالیت‌های سودجویانه زارعین در راستای شخم زدن و افزایش زمین‌های زیر کشت، چشم اندازهای طبیعی چشمه دست‌خوش تغییر و تحول شده و تداوم این امر در درازمدت سیمای طبیعی آن را کاملاً دگرگون خواهد کرد،‌ همچنین به علت بافت آهکی توده، شخم زدن، عاری نمودن خاک‌های اطراف از پوشش گیاهی و بارش باران‌های قوی و سیل آسا در منطقه می تواند موجب انحلال و از بین رفتن آن ‌گردد. آمد و شد و تعلیف حیوانات و دام‌های اهلی نیز باعث سخت شدن خاک و لگد کوبی پوشش گیاهی شده و در نتیجه سست شدن لایه سطحی نهایتاً باعث تشدید فرسایش و به ویژه فرسایش بادی می‌شود.

خضری در ادامه می گوید: روند تخریب و تهدید در چشمه بسیار نگران کننده است و در صورت ادامه بی توجهی‌ها و عدم بکارگیری ساز و کارهای مناسب حفاظتی و عدم استفاده از آموزش‌های فکری، فرهنگی به مردم در راستای انجام فعالیت‌های زیست دوستانه، دیگر کانی گراوانی در کار نخواهد بود که ما را در آینده شایسته حراست از آن بدانند.

گراوان در انتظار گردشگران

مهندس کامل رسولی شهردار ربط نیز می گوید: این چشمه پس از مصوبه هیئت وزیران سال 1386 به عنوان منطقه نمونه گردشگری استان معرفی شد و در دنیا نیز تنها سه چشمه با خصوصیات چشمه گراوان وجود دارد یکی همین چشمه است و دوتای دیگر در ترکیه و آمریکا قرار دارند و می تواند گردشگران زیلدی را جذب خود کند اما موانع زیادی بر سر راه ماست. زمین چشمه گراوان در اختیار میراث فرهنگی و گردشگری است اما زمین های اطراف متعلق به کشاورزان و مالکان شخصی است و برای آنکه بخواهیم در اطراف چشمه امکانات رفاهی و اسکان از جمله هتل و کافی شاپ و… تاسیس کنیم نیازمند سرمایه گزار خصوصی هستیم چرا که قیمت زمین های این ناحیه بسیار بالا رفته است و متاسفانه هنوز نتوانسته ایم سرمایه گزار خصوصی پیدا کنیم.