به گزارش فرهنگیان پرس، نشست تخصصی هفته ملی کودک با شعار «لبخند کودکان، الفبای وطن» امروز دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور سیدجواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور، عسکر جلالیان معاون حقوق بشر و امور بین‌الملل وزارت دادگستری، حامد برکاتی معاون ستاد ملی جمعیت و جمعی از مسئولان در محل سازمان بهزیستی برگزار شد . در جریان این نشست، سه دستاورد مهم حوزه حمایت از کودکان شامل سامانه جامع کودکان، کتاب حقوق کودکان فاقد سرپرست و ۱۴ دستورالعمل پرکاربرد که با هدف تبدیل دستورالعمل‌ها به راهنمایی ساده و کاربردی برای استفاده در عمل تدوین شده است، رونمایی شد .
سامانه‌ای برای رصد لحظه‌ای کودکان
سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در این نشست با اشاره به اهمیت راه‌اندازی سامانه‌های اطلاعاتی در حوزه کودکان اظهار کرد: «این سامانه‌ها امکان به‌روزرسانی داده‌ها، بررسی مجموعه خدمات ارائه‌شده از سوی سازمان بهزیستی و انجام مطالعات روندپژوهی و تحلیل اطلاعات را فراهم می‌کنند.» وی همچنین از مگاپروژه داشبورد مدیریتی مبتنی بر هوش مصنوعی خبر داد که قرار است سال آینده رونمایی شود.
سامانه جامع کودکان در چارچوب تعهدات و مصوبات مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک در دستور کار سازمان بهزیستی قرار گرفته است و این فرایند از دوره مسئولیت مدیران پیشین نیز آغاز شده بود.
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور پیش‌تر درباره این سامانه گفته بود که «این سامانه که نتیجه بیش از دو سال تلاش کارشناسی است، امکان دسترسی متمرکز به اطلاعات و داده‌های دقیق این حوزه را فراهم می‌کند» . بر اساس اعلام معاون اجتماعی سازمان بهزیستی، سامانه جامع حمایت از کودکان در سه بخش اصلی طراحی شده است: پذیرش، نگهداری و ارائه خدمات در مراکز شبانه‌روزی؛ بازپیوند به خانواده زیستی یا امین؛ و مراقبت‌های رهسپاری برای نوجوانانی که وارد زندگی مستقل می‌شوند .
عوامل خطر؛ پیش‌شرط مداخله مؤثر
فاطمه سلطانی، سرپرست مرکز فوریت‌های اجتماعی، پیشگیری از آسیب‌ها و بازتوانی اعتیاد سازمان بهزیستی کشور، در این نشست با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق عوامل شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی در کودکان اظهار کرد: «حوزه آسیب‌های اجتماعی کودکان گسترده است و مواردی مانند کودک‌آزاری، بهره‌کشی، کار کودک، بدسرپرستی و قرار گرفتن در محیط‌های ناامن را در بر می‌گیرد.»
وی با اشاره به برخی عوامل افزایش‌دهنده آسیب‌پذیری کودکان افزود: «خشونت در خانواده، محرومیت اقتصادی، ضعف شبکه‌های حمایتی و دسترسی ناکافی به خدمات اجتماعی و سلامت روان می‌توانند زمینه بروز آسیب‌ها را افزایش دهند.» سلطانی تأکید کرد: «مداخله مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که بررسی‌ها صرفاً به رفتار کودک یا والدین محدود نشود بلکه شرایط و زمینه‌هایی که به شکل‌گیری آسیب منجر شده‌اند نیز مورد توجه قرار گیرند.»
خدمات بهزیستی در هشت بخش به کودکان
حمیدرضا الوند، مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور، در این نشست با تشریح برنامه‌های این سازمان اظهار کرد: «بهزیستی یکی از دستگاه‌های بزرگ کشور در حوزه ارائه خدمات به کودکان و نوجوانان است و برنامه‌های متعددی را در زمینه مراقبت، توانمندسازی، حمایت اجتماعی، مشاوره و ارتقای کیفیت زندگی این گروه اجرا می‌کند.»
او با اشاره به اقدامات دفتر مراقبت و توانمندسازی کودکان و نوجوانان افزود: «ارائه کمک‌هزینه خدمات آموزشی، ورزشی و فرهنگی به کودکان و نوجوانان تحت مراقبت و همچنین حمایت از فرزندان پس از ترخیص و ورود به زندگی مستقل از جمله برنامه‌های این حوزه است.» الوند همچنین به اقدامات مرتبط با مراقبت خانواده‌محور اشاره کرد و گفت: «ارائه خدمات مشاوره‌ای در زمینه فرزندپذیری، برگزاری جشن‌های رهسپاری، پرداخت کمک‌های موردی، اجرای برنامه میزبان، استفاده از ظرفیت خانواده‌های امین موقت و توسعه مراقبت حرفه‌ای مددکاری و سرپرستی موقت در خانواده‌ها، از جمله اقدامات این حوزه است.»
مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی در ادامه به خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناختی اشاره کرد و گفت: «ارائه خدمات روان‌شناختی به کودکان زیر ۱۸ سال، مشاوره به کودکان و نوجوانان دارای نیازهای ویژه و آموزش مهارت‌های زندگی بخشی از برنامه‌های این سازمان در حوزه حمایت و توانمندسازی کودکان است.» وی اجرای طرح غربالگری کودکان سه تا ۶ سال و سنجش سلامت روان کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۸ سال در جامعه هدف را نیز از اقدامات این حوزه عنوان کرد.
زیر ذره بین فرهنگیان پرس
رونمایی از سامانه جامع کودکان، در ظاهر یک دستاورد فناورانه و مدیریتی است؛ اما در باطن، اعترافی است به یک واقعیت تلخ: تا پیش از این، سازمان بهزیستی حتی از وضعیت دقیق کودکانی که خود متولی آنان بوده، تصویر کاملی نداشته است. معاون اجتماعی سازمان بهزیستی کشور به صراحت گفته که این سامانه برای «مدیریت درست این خانواده گسترده و اینکه بدانیم هر کدام از آنها در کجای کشور هستند، چه اتفاقی برایشان می‌افتد، چه خدماتی می‌گیرند، با چه کیفیتی و آیا به مشکلی خورده‌اند یا نه» طراحی شده است . این عبارت، به‌خودی‌خود، اعتراف به یک خلأ نظارتی چنددهه‌ای است.
آنچه در این نشست کمتر به آن پرداخته شد، نسبت این زیرساخت اطلاعاتی با نظام آموزشی کشور است. کودکانی که تحت پوشش بهزیستی قرار دارند، عمدتاً دانش‌آموزانی هستند که در مدارس عادی یا استثنایی تحصیل می‌کنند. معلمان و مشاوران مدارس، به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، با کودکانی مواجه‌اند که ممکن است در زمره «بازماندگان از تحصیل» یا «کودکان در معرض خطر» قرار گیرند. اما آیا سامانه جامع کودکان، دسترسی معلمان و مدارس به اطلاعات مرتبط با وضعیت این کودکان را فراهم می‌کند؟ آیا سازوکاری برای هشدار زودهنگام به مدارس در مورد کودکانی که در معرض ترک تحصیل یا آسیب هستند، پیش‌بینی شده است؟ تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که بدون اتصال نظام رفاهی و نظام آموزشی، بسیاری از مداخلات حمایتی در سطح مدرسه ناکام می‌مانند.
دومین نکته قابل تأمل، نسبت میان رونمایی از این سامانه و واقعیت‌های میدانی است. بر اساس گزارش‌ها، سرانه نگهداری کودکان زیر ۱۲ سال در سال جاری به ۱۰ میلیون تومان در ماه افزایش یافته که نسبت به سال گذشته حدود ۹۰ درصد رشد داشته است . این افزایش، بدون شک گامی مثبت است. اما پرسش اساسی این است که آیا این سرانه، با هزینه‌های واقعی نگهداری یک کودک – از تغذیه و پوشاک تا آموزش، درمان و خدمات تخصصی روان‌شناختی – تناسب دارد؟ وقتی هزینه ماهانه توانبخشی یک کودک دارای اوتیسم بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان برآورد می‌شود، سرانه ۱۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی کودکان دارای معلولیت، آن هم در شرایط تورمی، چقدر کفایت می‌کند؟
سامانه جامع کودکان می‌تواند ابزاری ارزشمند برای شفافیت و پاسخگویی باشد. اما فناوری، به‌خودی‌خود، جایگزین سیاست‌گذاری نیست. اگر این سامانه به یک بانک اطلاعاتی ایستا تبدیل شود که تنها برای گزارش‌دهی به مراجع بالادستی استفاده شود، و نه برای مداخله فعال و پیشگیرانه، سرنوشت آن نیز مانند بسیاری از طرح‌های دیگر به بایگانی سپرده خواهد شد. تحقق وعده «مداخله پیش از بحران» نیازمند اتصال این سامانه به نظام آموزش و پرورش، نظام بهداشت، دستگاه قضایی و نهادهای مدنی است؛ اتصالی که هنوز نشانه‌ای از آن دیده نمی‌شود.
