به گزارش فرهنگیان پرس، صادق حسین‌زاده ملکی، معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش، در گفت‌وگویی مفصل به تشریح مهم‌ترین تهدیدات متوجه کودکان و نوجوانان، اقدامات انجام‌شده در قالب طرح «نماد» و کمبودهای حوزه پرورشی و مشاوره در مدارس پرداخت.
حسین‌زاده ملکی در پاسخ به این سوال خبرگزاری مهر که امروز بیشترین تهدید متوجه کودکان و نوجوانان چیست، اظهار کرد: «به این پرسش از زوایای مختلف می‌توان پاسخ داد. از منظر پایشی که ما درخصوص آسیب‌های اجتماعی انجام داده‌ایم و ناظر به وضعیت دانش‌آموزان است، وقتی یک پایش سراسری در کل کشور انجام می‌دهیم، این پایش عمدتاً مبتنی بر رصد و اجرای طرح “نماد” است؛ طرحی که به طرق مختلف و از طریق مشاوران، مدیران مدارس و معلمان، یک پایش میدانی را در همه مدارس کشور رقم زده است.»
مخاطرات خانوادگی و فضای مجازی؛ مهم‌ترین تهدید دانش‌آموزان
معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش با اشاره به نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه آسیب‌های اجتماعی ادامه داد: «پژوهش‌هایی که انجام شده، ناظر بر ریشه‌ها و علل اتفاقات مختلف در حوزه آسیب‌های اجتماعی است. بر اساس این پایش‌ها و پژوهش‌ها، مهم‌ترین موضوعی که با فاصله‌ای محسوس، عموم افرادی که دچار آسیب‌های اجتماعی می‌شوند در آن اشتراک دارند، بحث مخاطرات خانوادگی است.» او با بیان اینکه اولین و شاید مهم‌ترین تأثیر مخاطرات خانوادگی، متوجه فرزندان است، گفت: «این مخاطرات، بیشترین ضربه را از نظر روحی و شخصیتی به دانش‌آموزان وارد می‌کند.»
حسین‌زاده ملکی به نقش مخرب فضای مجازی در تشدید آسیب‌های اجتماعی اشاره کرد و افزود: «بُعدی که در این روزها و سال‌های اخیر، این مخاطرات را هم شدیدتر و هم سریع‌تر کرده است و بسیار قابل توجه و مهم است، آسیب‌های ناشی از فضای مجازی است. دانش‌آموزی که به هر دلیلی در آستانه یک آسیب قرار می‌گیرد، متأسفانه از طریق فضای مجازی، به ساده‌ترین شکل ممکن، بدترین و خطرناک‌ترین پیشنهادها را دریافت می‌کند.»
او با هشدار درباره دسترسی آسان دانش‌آموزان به محتوای خطرناک در فضای مجازی تصریح کرد: «ما دانش‌آموزان زیادی را داشته‌ایم که رفتارهای بسیار پرخطر داشته‌اند و حتی آسیب‌های جدی به خودشان وارد کرده‌اند. وقتی این دانش‌آموزان مورد گفت‌وگو و بررسی قرار می‌گیرند، می‌بینیم که روش‌های وارد کردن آن آسیب‌ها، چه به خودشان و چه به خانواده‌شان را از طریق عضویت در برخی کانال‌ها و فضای مجازی به دست آورده‌اند. امروز در بسیاری از کشورهای اروپایی و حتی دیگر کشورهای پیشرفته دنیا، قواعد و قوانین بسیار سخت‌گیرانه‌ای درباره استفاده کودکان و نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی وجود دارد؛ اما متأسفانه این ملاحظات و دقت‌ها در کشور ما کمتر است.»
مدرسه؛ محیط امن و سپر دفاعی دانش‌آموزان
معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش با تأکید بر نقش محافظتی مدرسه در برابر آسیب‌های اجتماعی گفت: «مدرسه یکی از بهترین و مهم‌ترین نهادها برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی است. این را نه‌فقط پژوهش‌ها، بلکه شواهد موجود هم تأیید می‌کنند. دانش‌آموزانی که به هر دلیلی از مدرسه خارج می‌شوند و به نوعی ترک تحصیل می‌کنند، به‌مراتب بیش از دانش‌آموزانی که در محیط مدرسه رفت‌وآمد دارند، در معرض آسیب‌های مختلف اجتماعی قرار می‌گیرند.»
او با بیان اینکه خانواده و مدرسه دو نهاد امن برای دانش‌آموزان هستند، افزود: «خانواده‌هایی که سالم هستند، روابط گرم، صمیمی و هدفمند دارند، موفق‌ترین نهاد در تربیت فرزند هستند. فرزندی که در چنین خانواده‌ای رشد می‌کند، وقتی در هر محیطی قرار می‌گیرد، چه مدرسه و چه بیرون از مدرسه، معمولاً خودش به سالم‌سازی محیط کمک می‌کند. همچنان مدرسه و خانواده، آن نهاد امن سیستمی هستند که می‌توانند دانش‌آموزان را در یک محیط نسبتاً پیش‌برنده و امن قرار دهند و در دریافت مهارت‌های زندگی به آن‌ها کمک کنند؛ محیطی که هم پناه و هم سپر دفاعی است.»
جزئیات طرح نماد و غربالگری ۱۴ میلیون دانش‌آموز
حسین‌زاده ملکی به تشریح طرح «نماد» (نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان) پرداخت و گفت: «در مرحله غربالگری، سال گذشته حدود هشت میلیون دانش‌آموز از نظر آسیب‌های روان‌شناختی مورد بررسی قرار گرفتند. از میان این هشت میلیون نفر، مشخص شد تعدادی نیاز فوری به رسیدگی دارند. حدود ۳۷۷ هزار دانش‌آموز درون مدرسه مورد مداخله و رسیدگی قرار گرفتند و خدمات لازم را دریافت کردند. از این تعداد، حدود ۱۰۷ هزار نفر به مراکز تخصصی مشاوره ارجاع شدند و خدمات تخصصی گرفتند. در مرحله بعد نیز حدود ۲۶ هزار دانش‌آموز به دستگاه‌های حمایتی مختلف مانند بهزیستی و کمیته امداد معرفی و ارجاع داده شدند.»
او با تأکید بر اینکه دانش‌آموزان پس از ارجاع رها نشده‌اند، افزود: «از طریق “مدیریت موردی” که در مناطق طراحی کرده‌ایم، رسیدگی‌ها در سه مرحله پیگیری شده‌اند. طبق آخرین آمار، حدود ۹۳۰۷ نفر از آن‌ها هنوز در حال درمان هستند، حدود ۷۲۸۸ نفر درمان‌شان تکمیل شده و حدود ۱۰ هزار نفر پرونده‌شان به‌طور کامل بسته شده است. در سال تحصیلی جدید، حدود ۱۴ میلیون دانش‌آموز غربالگری شده‌اند و چتر پایش و مراقبت اجتماعی به بیش از ۹۰ درصد دانش‌آموزان رسیده و عملاً به عدد صد درصد نزدیک شده‌ایم.»
کمبود ۳۰ هزار مشاور در مدارس
معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش با اشاره به کمبود شدید نیروی متخصص در حوزه مشاوره و پرورشی گفت: «در حوزه مشاوران، حدود ۱۸ هزار مشاور در کل کشور داریم، در حالی که دست‌کم حدود ۳۰ هزار مشاور کمبود داریم. یعنی باید نزدیک به دو برابر نیروی فعلی وجود داشته باشد. اما چرا این اتفاق نیفتاده است؟ زیرا نیروی واجد شرایط و شایسته کافی نداریم یا ردیف بودجه و استخدامی برای آن فراهم نشده است. طبیعتاً تربیت نیرو و مشاور زمان‌بر است و هزینه دارد. کشور در زمینه مشاور، کشور فقیری نیست، مجلس هم از این مسئله آگاه است، اما در نهایت باید امکان استخدام فراهم شود، چون این ظرفیت بسیار حساس و کلیدی است.»
او به کمبود مربی پرورشی نیز اشاره کرد و افزود: «شاید نزدیک به نیمی از مدارس ما اصلاً مربی پرورشی متخصص و آموزش‌دیده ندارند. طبق برنامه قانون هفتم توسعه مقرر شده است که به ازای هر ۱۵۰ دانش‌آموز، یک مربی پرورشی وجود داشته باشد. در ابتدا این نسبت برای مدارس بالای ۵۰۰ دانش‌آموز بود؛ یعنی به ازای هر ۵۰۰ دانش‌آموز، یک مربی پرورشی وجود داشت. طبیعی است که بسیاری از مدارس عملاً بدون مربی بودند. خوشبختانه در یکی، دو سال اخیر اقدامات خوبی در حوزه جذب مربی انجام شده و این نسبت از ۵۰۰ به حدود ۲۹۵ دانش‌آموز برای هر مربی رسیده است.»
تعطیلات گسترده؛ فرصت‌سوزی برای فعالیت‌های پرورشی
حسین‌زاده ملکی با انتقاد از تعطیلات گسترده مدارس و تأثیر آن بر فعالیت‌های پرورشی تصریح کرد: «ما از یک مقطعی به بعد، پنجشنبه‌ها را تعطیل آموزشی کردیم و بار برنامه آموزشی به پنج روز دیگر منتقل شد. از طرفی تعطیلات مختلفی هم به‌خاطر آلودگی هوا، سرما، گرما، برف و دلایل دیگر داریم. در همین سال تحصیلی اخیر دیدیم که تعداد زیادی از روزهای آموزشی تعطیل بود. وقتی ساعات درسی کم می‌شود، معلم مجبور است فقط تلاش کند درس‌ها را برساند تا دانش‌آموز برای امتحان آماده شود. اولین چیزی که در این شرایط حذف می‌شود، فعالیت‌های پرورشی است. فرصتی برای مربی پرورشی باقی نمی‌ماند.»
او با اشاره به اینکه بسیاری از مربیان پرورشی حتی فرصت فعالیت ندارند، گفت: «تعداد محدودی از مربیان پرورشی که هم آموزش دیده‌اند، هم دغدغه دارند و هم کاربلد هستند، وقتی با آن‌ها صحبت می‌کنیم می‌گویند: “من فقط دو زنگ تفریح دارم.” طبیعی است که در این شرایط، بار سنگین آموزش و کمبود زمان باعث می‌شود حتی معلم هم نتواند بخشی از وظایف تربیتی خود را انجام دهد.»
طرح نقشینه؛ مشارکت ۴ میلیون دانش‌آموز در فعالیت‌های پرورشی
معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش از اجرای طرح «نقشینه» برای مشارکت دانش‌آموزان در فعالیت‌های پرورشی خبر داد و گفت: «در دوره جدید، یکی از اولویت‌های پرورشی را “نقش دادن به دانش‌آموزان” تعریف کرده‌ایم. معتقدیم باید به دانش‌آموز میدان داد. اگر مشارکت اجتماعی دانش‌آموزان افزایش پیدا کند، بسیاری از مسائل فرهنگی و اجتماعی نه‌فقط در آینده، بلکه امروز حل می‌شود. طرحی را شروع کردیم به نام “نقشینه” که در مرحله اول، از دانش‌آموزان خواستیم برای پذیرش مسئولیت اعلام آمادگی کنند. جالب است که از حدود ۱۶ میلیون دانش‌آموز، نزدیک به ۴ میلیون نفر اعلام آمادگی کردند.»
او همچنین از تهیه دو بسته «ایرانمون» برای دانش‌آموزان خبر داد و افزود: «اکنون دو بسته مفصل “ایرانمون” را در سال تحصیلی فعلی آماده کرده‌ایم و یک ویژه‌نامه و یک کتاب، مجله ویژه مربیان و معلمان هم تهیه شده که هم در فضای مجازی و هم به‌صورت میدانی در اختیار قرار گرفته است. بر اساس منطق گفت‌وگو، الگوی گفت‌وگو با دانش‌آموزان را هم توضیح داده‌ایم.»
زیر ذره‌بین فرهنگیان پرس
اظهارات معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش، تصویر نگران‌کننده‌ای از وضعیت آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و کمبودهای ساختاری در این حوزه ترسیم می‌کند. تأکید او بر مخاطرات خانوادگی به عنوان مهم‌ترین عامل آسیب‌پذیری دانش‌آموزان، نشان می‌دهد که ریشه بسیاری از مشکلات به نهاد خانواده بازمی‌گردد؛ جایی که آموزش و پرورش کمترین مداخله را می‌تواند داشته باشد. از سوی دیگر، هشدار درباره دسترسی آسان دانش‌آموزان به محتوای خطرناک در فضای مجازی و فقدان قوانین بازدارنده در کشور، زنگ خطری برای مسئولان است.
اما آنچه بیش از همه تأمل‌برانگیز است، آمار کمبودهاست: ۳۰ هزار مشاور، نزدیک به نیمی از مدارس بدون مربی پرورشی متخصص، و نسبت ۲۹۵ دانش‌آموز به ازای هر مربی پرورشی در حالی که استاندارد قانونی ۱۵۰ نفر است. این کمبودها در شرایطی است که تعطیلات گسترده مدارس، فرصت اندک فعالیت‌های پرورشی را نیز از بین برده است.
سؤال اساسی اینجاست: چگونه می‌توان با این سطح از کمبود نیروی متخصص و با وجود تعطیلات متعدد، انتظار پیشگیری مؤثر از آسیب‌های اجتماعی را داشت؟ آمار غربالگری ۱۴ میلیون دانش‌آموز و شناسایی صدها هزار نفر نیازمند مداخله، در حالی که تنها ۱۸ هزار مشاور برای پاسخگویی وجود دارد، نشان‌دهنده شکاف عمیق بین نیاز و توان موجود است. تا زمانی که نگاه به حوزه پرورشی و مشاوره به عنوان یک اولویت ملی تبدیل نشود و منابع کافی برای جذب و تربیت نیروی متخصص اختصاص نیابد، این چالش‌ها نه‌تنها حل نخواهد شد، بلکه با گسترش آسیب‌های اجتماعی، بحران عمیق‌تری را رقم خواهد زد.
